Marian Zyndram-Kościałkowski, ps. „Jerzy Orwid”, „M. Rogiński” (ur. 16 marca 1892 w Ponedelach, zm. 12 kwietnia 1946 w Brookwood, w Wielkiej Brytanii) – polski działacz niepodległościowy i polityk z dwudziestolecia międzywojennego, związany z obozem piłsudczykowskim, premier, podpułkownik piechoty Wojska Polskiego, kawaler Orderu Virtuti Militari.
W młodości członek Związku Walki Czynnej i Polskiej Organizacji Wojskowej, żołnierz Legionów Polskich, polityk PSL „Wyzwolenie”, Partii Pracy, Zjednoczenia Pracy Wsi i Miast oraz BBWR, poseł w latach 1922–1939, wojewoda białostocki (1930–1934), komisaryczny prezydent Warszawy (od marca do lipca 1934), minister spraw wewnętrznych (1934–1935), premier Polski od 13 października 1935 do 15 maja 1936, minister pracy i opieki społecznej (1936–1939), wolnomularz.
Młodość Marian Zyndram-Kościałkowski urodził się w majątku Ponedel na północnej Kowieńszczyźnie. Pochodził z rodziny szlacheckiej, pieczętującej się herbem Syrokomla, był synem Karola i Marii z Budrewiczów. Od 1903 uczęszczał do szkoły średniej w Sankt Petersburgu (z wykładowym językiem niemieckim). Ukończył ją w 1910. Tam też kontynuował naukę, studiując w Instytucie Psycho-Neurologicznym przez 4 semestry. Był również studentem na Wydziale Rolnictwa politechniki ryskiej, a później także w Instytucie Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Warszawie.
Działalność niepodległościowa Już podczas studiów rozpoczął działalność niepodległościową – w 1911 był jednym ze współzałożycieli (wraz z m.in. Walerym Sławkiem) struktur Związku Walki Czynnej w północno-zachodnich guberniach Imperium Rosyjskiego. Rok później został komendantem nadbałtyckiego okręgu ZWC. W 1914, po wybuchu I wojny światowej pojechał do Królestwa Kongresowego, gdzie chciał wstąpić do Legionów Polskich. Otrzymał jednak rozkaz pozostania w Warszawie. Od 1915 w Polskiej Organizacji Wojskowej, dowodził oddziałami lotnymi (dywersyjnymi) POW. Używał wówczas pseudonimu Jerzy Orwid. 7 lutego 1915 awansowany przez Piłsudskiego do stopnia podporucznika. Został wówczas komendantem warszawskiego oddziału lotnego POW, a od 23 lipca 1915 kierował całością oddziałów lotnych pod okupacją rosyjską. W tym samym roku poślubił Annę Krysińską.
Był pracownikiem Biura Komisji Wojskowej Tymczasowej Rady Stanu.
Tuż przed odzyskaniem niepodległości prowadził aktywną działalność społeczną. Był m.in. założycielem i szefem Towarzystwa Przyjaciół Żołnierza i Towarzystwa Opieki nad Inwalidami. Był także członkiem zarządu Stronnictwa Niezawisłości Narodowej.
Gdy w sierpniu 1915 armia niemiecka zajęła Warszawę, Kościałkowski udał się na front, będąc dowódcą plutonu warszawskiego I Brygady Legionów. Piłsudski rozkazał mu jednak wrócić i podjąć ponownie działalność w POW jako komendant okręgu warszawskiego. Potem zajmował stanowisko adiutanta i inspektora Komendy Naczelnej Polskiej Organizacji Wojskowej. Ściśle współpracował z Piłsudskim, będąc w Komisji Wojskowej Tymczasowej Rady Stanu. Gdy w listopadzie 1918 rozpoczęło się rozbrajanie żołnierzy niemieckich w Warszawie, Kościałkowski kierował tą akcją jako szef wydziału działań czynnych Komendy Naczelnej POW oraz komendant oddziałów lotnych.
Służba w Wojsku Polskim Od 1918 roku pełnił służbę w Wojsku Polskim. 2 grudnia 1918 został awansowany na stopień porucznika, a 1 grudnia 1919 – na kapitana, a potem na majora. W następnym roku służył jako zastępca szefa Biura Wywiadowczego Sztabu Głównego Wojska Polskiego. Utrzymywał wówczas kontakty z POW w okręgu suwalskim (organizacja próbowała m.in. wzniecić antylitewskie powstanie w Sejnach) i był zaangażowany w zajęcie Wilna w kwietniu 1919. Był wówczas szefem sekcji wywiadowczej Kwatery Głównej Naczelnego Wodza. Wydawał tam kilka periodyków, m.in. Nasz Kraj. Na rozkaz Piłsudskiego organizował na tyłach armii bolszewickiej akcje dywersyjne. Powołał do życia Związek Obrony Ojczyzny. 1 sierpnia 1920 został komendantem głównym tej organizacji.
We wrześniu 1920 r. objął dowództwo grupy Bieniakonie, która wchodziła w skład Dywizji Ochotniczej. Na jej czele wziął udział w „buncie” Żeligowskiego, zakończonym zajęciem Wilna i utworzeniem Litwy Środkowej. Następnie został szefem Oddziału II Sztabu Wojska Litwy Środkowej, w którym służył do roku 1922.
Na początku roku 1921 ukończył w Warszawie kurs dla wyższych dowódców. Nieco później otrzymał urlop z wojska dla dokończenia studiów rolniczych w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego. 3 maja 1922 został zweryfikowany w stopniu majora ze starszeństwem od 1 czerwca 1919 i 429. lokatą w korpusie oficerów piechoty. Z dniem 28 listopada 1922 został przeniesiony w stan nieczynny „na przeciąg trwania kadencji sejmowej”. Z dniem 30 listopada 1927 został przeniesiony w stan nieczynny na sześć miesięcy z równoczesnym przeniesieniem do kadry oficerów piechoty. Z dniem 26 marca 1928 został przeniesiony w stan nieczynny „na przeciąg trwania kadencji sejmowej”. Z dniem 10 lipca 1930 został powołany ze stanu nieczynnego z równoczesnym oddaniem do dyspozycji szefa Departamentu Piechoty Ministerstwa Spraw Wojskowych. Czas przebyty w stanie nieczynnym od 28 listopada 1922 do 30 listopada 1927 i od 26 marca 1928 do 10 lipca 1930 został mu zaliczony do służby wojskowej. 14 grudnia 1931 został mianowany na stopień podpułkownika ze starszeństwem z 1 stycznia 1932 i 1. lokatą w korpusie oficerów piechoty. Z dniem 31 stycznia 1932 został przeniesiony do rezerwy z równoczesnym przeniesieniem w rezerwie do 85 pułku piechoty w Nowej Wilejce.
Janusz Jędrzejewicz charakteryzował Kościałkowskiego w następujący sposób:
Działalność polityczna thumb|Marian Zyndram-Kościałkowski W 1922, na polecenie Piłsudskiego, wstąpił do PSL „Wyzwolenie”. Wkrótce został wiceprezesem tego ugrupowania (pełnił tę funkcję do 1925). W tym czasie uzyskał mandat parlamentarny i został posłem na Sejm z ziemi wileńskiej. Był członkiem parlamentu nieprzerwanie do 1939.
Od początku lat 20. XX wieku był członkiem loży masońskiej „Tomasz Zan”.
W kwietniu 1925 był jednym z współzałożycieli Klubu Pracy (jego najbliższymi ówczesnymi współpracownikami byli Kazimierz Bartel, Jerzy Barański, Eugeniusz Śmiarowski i Bolesław Wysłouch). Podczas przewrotu majowego nie odegrał większej roli, a także, w przeciwieństwie do wielu aktywnych działaczy piłsudczykowskich, nie objął żadnych funkcji państwowych.
W październiku 1926, podczas zjazdu założycielskiego Partii Pracy (w którą przekształcił się Klub Pracy) został wybrany na stanowisko prezesa dwunastoosobowego Zarządu Głównego. Jako szef ugrupowania opowiadał się za zdecydowanym popieraniem polityki marszałka Piłsudskiego i jego współpracowników. W maju 1927 został członkiem stołecznej Rady Miejskiej, jako główny kandydat rządowy. W tym czasie był wiceprezesem Związku Rezerwistów (), członkiem zarządu Związku Miast Polskich (od 23 października 1927, ponownie wybrany w listopadzie 1936), a także prezesem Klubu Pracy Gospodarczej (do 1930). W Sejmie natomiast był referentem budżetu Ministerstwa Spraw Wojskowych na rok 1927/1928.
W 1928 został ponownie wybrany w skład Sejmu (z okręgu wileńskiego i tzw. listy państwowej), w marcu tego roku został także wiceprezesem nowo utworzonego Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem (funkcję tę sprawował do maja 1930). W czerwcu Partia Pracy połączyła się ze Związkiem Naprawy Rzeczypospolitej, tworząc Zjednoczenie Pracy Wsi i Miast. Nowe ugrupowanie weszło w skład BBWR, zachowując jednak swój autonomiczny charakter. Kościałkowski został prezesem Zjednoczenia. Wkrótce jednak popadł w konflikt z byłymi członkami Związku Naprawy Rzeczypospolitej, którzy pragnęli większej samodzielności ugrupowania i uniezależnienia się od władzy kierownictwa BBWR. W grudniu 1929 Kościałkowski ustąpił ze stanowiska prezesa Zjednoczenia. W styczniu 1930 doszło do rozłamu – reaktywowano dawną Partię Pracy. W jej działalności Kościałkowski nie brał już jednak udziału, poświęcając się działalności w aparacie państwowym.
Wojewoda białostocki i komisaryczny prezydent Warszawy thumb|Prezydium BBWR z wizytą u marszałka Senatu Juliana Szymańskiego w 1929 Kościałkowski siedzi drugi od prawejthumb|Portret Mariana Zyndrama-Kościałkowskiego z 1933 pędzla Józefa Blicharskiego Od 10 lipca 1930 do końca lutego 1934 piastował stanowisko wojewody białostockiego. W tym czasie usprawniał administrację, zwiększył nadzór nad urzędnikami, stawiał na rozbudowę kanalizacji i sieci ulic w Białymstoku. Założył również Wojewódzki Komitet do Spraw Bezrobocia, jak również miał swój udział w utworzeniu Białostockiej Izby Rolniczej i zapewnieniu udziału przedsiębiorców białostockich w II Targach Wileńskich. Był również jednym ze współzałożycieli Białostockiego Klubu Sportowego Jagiellonia (którego był honorowym prezesem). W uznaniu zasług dla miasta, Kościałkowski został drugim (po Józefie Piłsudskim) honorowym obywatelem Białegostoku. Tytuł ten został mu uroczyście nadany 4 września 1935. Tego samego dnia w Białymstoku otwarto bulwary im. wojewody Mariana Zyndrama Kościałkowskiego.
W listopadzie 1930 po raz kolejny wszedł w skład Sejmu (zajmował 17. miejsce na liście państwowej BBWR).
Przez kilka miesięcy (od 2 marca do 1 lipca) w 1934 Kościałkowski sprawował stanowisko komisarycznego prezydenta Warszawy. Trafił na to stanowisko, ponieważ rząd rozwiązał wówczas Radę i Zarząd Miejski Warszawy. Było to efektem walki politycznej z siłami opozycyjnymi. Z tego też względu Kościałkowski podczas pełnienia funkcji komisarycznego prezydenta, skupił się na usuwaniu ze stanowisk urzędniczych osób o nastawieniu opozycyjnym do rządu. Oprócz tego działał także w sferze gospodarczej stolicy. Udało mu się jednak także zrównoważyć budżet Warszawy, zmniejszył zadłużenie miasta, wpłynął także na obniżkę cen gazu i biletów tramwajowych.
Korzystając ze wsparcia rządu, Kościałkowski starał się uregulować zaległe pobory pracowników i emerytów, a także wprowadzić szeroko zakrojone oszczędności budżetowe. Rozpoczął również tzw. akcję konwersyjną, która miała zmniejszyć zadłużenie miasta. Na przedsięwzięcie to składała się: redukcja etatów urzędniczych oraz emerytur, dążenie do odmłodzenia aparatu administracyjnego, a także renegocjacje umów z dostawcami dla miasta.
Jak pisze Marian Marek Drozdowski, Kościałkowski
Minister spraw wewnętrznych 28 czerwca 1934, po zamordowaniu Bronisława Pierackiego przez ukraińskich nacjonalistów, objął resort spraw wewnętrznych (przedtem przez pewien czas ministerstwem kierował sam premier, Leon Kozłowski, który wykorzystał ten czas do realizacji postanowień prezydenckiego rozporządzenia o powołaniu obozu w Berezie Kartuskiej).
Pomimo okoliczności nominacji Kościałkowskiego (kojarzonego z umiarkowanym skrzydłem sanacji), została ona odebrana przez opinię publiczną jako początek liberalizacji systemu. Nowy minister postanowił usprawnić administrację lokalną (w tym celu odbył kilkanaście podróży służbowych po kraju), jak również dojść do porozumienia z umiarkowanymi grupami polityków ukraińskich. Rozpoczęto nieformalne rozmowy z przedstawicielami Ukraińskiego Zjednoczenia Narodowo-Demokratycznego (UNDO), którzy zdali sobie sprawę z nieskuteczności prowadzonej dotychczas walki z władzami polskimi. Początki nie były łatwe – Kościałkowski m.in. wygłosił w lutym 1935 w Sejmie przemówienie, które Ukraińcy uznali za obraźliwe. Jednak ugodę udało się ostatecznie zawrzeć w lecie tego roku, czego efektem był udział UNDO we wrześniowych wyborach parlamentarnych (polskie partie opozycyjne ogłosiły ich bojkot).
Był członkiem honorowym Związku Przyjaciół Litwy w Warszawie.
Premier thumb|Rząd Kościałkowskiego tuż po zaprzysiężeniu. Premier siedzi drugi od lewej thumb|Marian Zyndram-Kościałkowski thumb| Marian Zyndram-Kościałkowski jako wojewoda białostocki w 1931 roku