Srokosz, dzierzba srokosz (Lanius excubitor) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny dzierzb (Laniidae). Część populacji wędrowna. Zamieszkuje Eurazję oraz północną połowę Afryki; populacje wędrowne zimują na południe od miejsc gniazdowania. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Srokosze mierzą około 24–25 cm, ich masa ciała wynosi 48–81 g. Mają czarno-szaro-białe upierzenie, nieco zmienne w zależności od podgatunku. Charakterystycznym jego elementem jest czarny pasek, ciągnący się od kantarka po pokrywy uszne. Klasyfikacja srokosza jest skomplikowana i często ulegała zmianom; obecnie zazwyczaj wyróżnia się 12 podgatunków. Środowiskiem ich życia są obszary o rzadkiej i niewysokiej roślinności, zależnie od miejsca występowania mogą to być świetliste lasy w strefie tajgi, mokradła, krawędzie lasów, obszary rolnicze itp.
W miejscach ich występowania muszą znajdować się odpowiednie wysoko położone punkty, z których srokosze mogą wypatrywać zdobyczy, takie jak obumarłe wierzchołki drzew, linie wysokiego napięcia, ambony strzelnicze, kołki czy słupki graniczne. Żywią się różnorodnym pokarmem, od owadów, naziemnych kręgowców – takich jak żaby, traszki, jaszczurki i ssaki (np. norniki, ryjówki, myszy) po inne ptaki; niestrawione resztki wydalają w wypluwkach. W Europie okres lęgowy trwa zwykle od marca do początku czerwca. Zniesienie liczy przeważnie 6 lub 7 jaj. Wysiadywanie trwa 15–16 dni. Młode opuszczają gniazdo po około 3 tygodniach.
Taksonomia Nazwę zgodną z zasadami nazewnictwa binominalnego ustalił Karol Linneusz w 1758, w 1. tomie 10. edycji Systema Naturae. Nadał gatunkowi nazwę Lanius excubitor. Jest ona obecnie (2025) podtrzymywana przez Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) i inne ornitologiczne autorytety. Epitet gatunkowy excubitor pochodzi z łaciny, oznacza dosłownie „wartownik”. Według Newtona & Gadowa (1896) epitet ten pochodzi od zwyczaju sokolników, którzy mieli używać srokosza jako wartownika podczas łapania dzikich ptaków szponiastych. Inne wytłumaczenie odnosi się do zwyczajów srokoszy, które wypatrując zdobyczy cierpliwie przesiadują w swoich czatowniach, z których mają dobrą widoczność. Przed czasami Linneusza srokosz opisany został pod nazwami „Lanius cinereus major” (Aldrovandi, 1599 i Willughby, 1676) i „Greater Butcher-bird” (Ray, 1678).
Klasyfikacja srokosza i pokrewnych mu taksonów przez wiele lat była kwestią sporną. Tradycyjnie wyróżniano około 20 podgatunków L. excubitor. Do połowy lat 90. XX wieku dzierzby: srokosz i śródziemnomorska (L. meridionalis), zamieszkująca Półwysep Iberyjski i południe Francji, były uznawane za jeden gatunek. Jeszcze wcześniej te dwa taksony uznawano po prostu za jeden gatunek, w obrębie którego wyróżnić można podgatunki „północne” i „południowe”. Od lat 90. niektórzy autorzy proponowali podział srokosza na północny gatunek L. excubitor i południowy L. meridionalis (do tego drugiego, oprócz podgatunku meridionalis, włączano podgatunki z Wysp Kanaryjskich, północnej Afryki oraz południowej i środkowej Azji aż po południe Rosji); takie ujęcie systematyczne zastosowali m.in. autorzy 13. tomu Handbook of the Birds of the World wydanego w 2008. Badanie mtDNA, którego wyniki opublikowano w 2010, wskazuje na to, że dzierzba śródziemnomorska jest gatunkiem monotypowym, zaś ptaki z Wysp Kanaryjskich, północnej Afryki, Bliskiego Wschodu i Rosji (po Jenisej) należą do srokosza. Podgatunki borealis, sibiricus, bianchii, mollis i funereus z Ameryki Północnej oraz środkowej i wschodniej Azji, włączane dawniej do L. excubitor (również w ujęciu systematycznym obejmującym tylko gatunki północne), zostały wydzielone do osobnego gatunku o nazwie srokosz północny (L. borealis). Po tych zmianach taksonomicznych obecnie (2025) zwykle wyróżnia się 12 podgatunków L. excubitor, występujących od Europy po środkową i południową Azję oraz w północnej Afryce i na Wyspach Kanaryjskich; to ujęcie systematyczne akceptuje m.in. IOC, Clements Checklist of the Birds of the World, lista ptaków świata opracowywana przy współpracy BirdLife International z autorami Handbook of the Birds of the World oraz Kompletna lista ptaków świata. Prawdopodobnie wraz z postępem analiz mtDNA i głosów srokosza oraz pokrewnych dzierzb nastąpią kolejne zmiany systematyczne. Niektórzy autorzy proponują np. podniesienie do rangi gatunku taksonów pallidirostris oraz lahtora (ten drugi wraz z aucheri jako podgatunkiem).
Opisano też podgatunki: leucopterus (uznawany przez IOC za synonim homeyeri) oraz jebelmarrae (uznawany przez IOC za synonim leucopygos).
Etymologia Lanius: „rzeźnik”, od laniare „rozerwać na kawałki”. excubitor: łac. excubitor, excubitoris „strażnik”, od excubare „czuwać”, od cubare „położyć się, kłaść się”. homeyeri: Eugen von Homeyer (1809–1889), niemiecki ornitolog, przeciwnik darwinizmu, i jego kuzyn – major Alexander von Homeyer (1834–1903), także ornitolog. koenigi: prof. Alexander Ferdinand Koenig (1858–1940), niemiecki zoolog, kolekcjoner, sponsor wypraw kolekcjonerskich, założyciel Museum Alexander Koenig w Bonn w 1934 roku. algeriensis: Algieria ( al-Jazā’ir „wyspy”). elegans: łac. elegans, elegantis „elegancki, ładny”, od elegere prawdopodobnie wczesna forma eligere „wybrać”. leucopygos: leukopugos „z białym kuprem”, od λευκος leukos „biały”; -πυγος -pugos „-zady”, od πυγη pugē „zad, kuper”. aucheri: Pierre Martin Rémi Aucher-Éloy (1792–1838), francuski farmaceuta, botanik, kolekcjoner z Anatolii, Środkowego Wschodu, Egiptu i Persji w latach 1830–1838. theresae: dr Theresa Rachel Clay (1911–1995), brytyjska parazytolożka, autorytet w sprawie ptasich wszy, kolekcjonerka. buryi: George Wyman Bury (1874–1920), angielski odkrywca, oficer polityczny w Arabii, przyrodnik. uncinatus: łac. uncinatus „zakrzywiony, haczykowaty”, od uncus, unci „hak”. lahtora: nazwa Latorā oznaczająca w hindi dzierzbę. pallidirostris: łac. pallidus „blady”, od pallere „być bladym”; -rostris „-dzioby”, od rostrum „dziób”.
Podgatunki i zasięg występowania mały|Podgatunek pallidirostris przez niektórych autorów traktowany jest jako odrębny gatunek (południowy Kazachstan) mały|Podgatunek koenigi z Wysp Kanaryjskich Zasięg występowania ptaków poszczególnych podgatunków w kolejności zaprezentowanej przez IOC: L. e. excubitor Linnaeus, 1758 – srokosz, srokosz zwyczajny – obszary lęgowe obejmują północną, północno-wschodnią i centralną Europę (na wschód od Skandynawii i centralnej Francji) na wschód po północno-zachodnią Syberię (okolice górnego biegu Ob) na południe po południową Rosję. Zimowiska znajdują się w południowej Skandynawii, Wielkiej Brytanii oraz na obszarze od zachodniej i południowej Francji po Azję Mniejszą, Kaukaz i obszary na wschód od Morza Kaspijskiego. L. e. homeyeri Cabanis, 1873 – południowo-wschodnia Europa (wschodnie Bałkany, Bułgaria, południowa Rumunia, Ukraina na wschód po południowe zbocza Uralu) i południowo-zachodnia Syberia (na wschód po północne stoki Ałtaju, w tym Obwód naryński w Kirgistanie). Obszary zimowania leżą w południowo-zachodniej i centralnej Azji. Wschodnia granica zasięgu najprawdopodobniej przebiega przez Polskę, nie zaś, jak dawniej sądzono, Ukrainę. L. e. koenigi E. Hartert, 1901 – Wyspy Kanaryjskie L. e. algeriensis Lesson, 1839 – północna-zachodnia Afryka wzdłuż wybrzeży Atlantyku i Morza Śródziemnego na wschód po północną Tunezję i północną Libię, oraz na południe po wybrzeże północno-zachodniej Mauretanii i północną Saharę L. e. elegans Swainson, 1832 – północna i środkowa Sahara od północno-wschodniej Mauretanii, północno-zachodniego Mali i południowej Tunezji na wschód po środkową i południową Libię, Egipt (wliczając północny i środkowy Synaj), północno-wschodni Sudan (na południe po Port Sudan) i południowo-zachodni Izrael; być może także północno-wschodni Niger L. e. leucopygos Hemprich & Ehrenberg, 1833 – południowa Sahara w środkowej i południowej Mauretanii, środkowym Mali, środkowym i południowym Nigrze, północno-wschodniej Nigerii (prawdopodobnie także w skrajnie północnym Kamerunie), południowym Czadzie i południowym Sudanie (wliczając Darfur) L. e. aucheri Bonaparte, 1853 – wschodni Sudan na południe do północnej Somalii; południowy Izrael, Jordania, Półwysep Arabski, Irak i Iran L. e. theresae R. Meinertzhagen, 1953 – południowy Liban i północny Izrael L. e. buryi L. Lorenz von Liburnau & Hellmayr, 1901 – Jemen L. e. uncinatus P.L. Sclater & Hartlaub, 1881 – srokosz sokotrzański – Sokotra L. e. lahtora (Sykes, 1832) – Pakistan (oprócz części północnej) i północne Indie (podnóża Himalajów) na południe po stan Karnataka, na wschód po środkowy Bangladesz L. e. pallidirostris Cassin, 1851 – srokosz stepowy – środkowa Azja od północno-zachodnich wybrzeży Morza Kaspijskiego (skrajnie południowa Rosja) i południowego Kazachstanu na wschód po Mongolię i północne Chiny (Sinciang na wschód po Mongolię Wewnętrzną) oraz (na zachodzie) na południe po północno-wschodni Iran, Afganistan, północny Pakistan i zachodnie podnóża Tienszanu.
Podgatunek theresae czasami włączany jest do aucheri.
Polska W Polsce w sezonie lęgowym srokosze odnotowywano niemal w całym kraju. Zimą gniazdujące w Polsce srokosze przenoszą się na zachód i na południe, zaś do kraju przylatują srokosze ze wschodu. Choć srokosze spotykane są na terenie całej Polski, mniej liczne są w górach, na północnym wschodzie, południowym wschodzie i w centrum kraju. Populacja srokoszy w Polsce była badana w latach 1978–2005; przez ten czas wykazywała trend wzrostowy. Zagęszczenie w latach 1978–1995 wyniosło średnio 4,5 pary na 100 km²; w 1995–2005 średnie zagęszczenie wyniosło już 11,3 pary na 100 km².
Do niedawna sądzono, że zasięg L. e. homeyeri zachodnią granicę ma na Ukrainie. Dokładniejsze obserwacje srokoszy w Polsce pozwoliły jednak ustalić, że w kraju występują także ptaki wykazujące cechy tego podgatunku. Przypuszczalnie nie jest to efekt ekspansji, a dokładniejszych obserwacji; pierwszy przypadek pojawienia się ptaka tego podgatunku w Polsce odnotowano już w 1937 (w okolicy Nakła nad Notecią). Do końca 2017 odnotowano 82 stwierdzenia tego podgatunku w Polsce (obserwowano łącznie 83 osobniki), zaś regularność jego występowania w ostatnich latach skłoniła Komisję Faunistyczną Sekcji Ornitologicznej Polskiego Towarzystwa Zoologicznego do usunięcia L. e. homeyeri z listy ptaków, których pojawy podlegają weryfikacji.
Morfologia Długość ciała wynosi 24–25 cm, masa ciała 48–81 g.
Podgatunek nominatywny Wymiary dla 12 samców L. e. excubitor: długość skrzydła 111–118 mm (u samic, nie podano liczby, 107–115 mm), długość górnej krawędzi dzioba 16–18 mm, długość ogona 107–117 mm, długość skoku 27–29 mm.
W upierzeniu dymorfizm płciowy nie występuje. Czoło, ciemię i grzbiet szaroniebieskie. Na barkówkach występują białe zakończenia. Kuper i pokrywy nadogonowe jaśniejsze. Widoczna drobna biała brew. Od kantarka po pokrywy uszne ciągnie się czarny pasek. Spód ciała całkowicie biały. Środkowa para sterówek czarna z białymi nasadami i białą końcówką. Druga para podobna, ale białe zakończenia mają długość już 5–10 mm; na trzeciej parze jest to 10–20 mm, czwartej parze – 20–40 mm (niekiedy prawie w całości biała), piątej parze – 30–40 mm (również bywa niemal w całości biała). Lotki I rzędu czarne z białymi nasadami i końcówkami; w przypadku tych bardziej wewnętrznych na chorągiewkach zewnętrznych występują białe obrzeżenia. Lotki II rzędu jak lotki I rzędu, mają jednak więcej bieli na zakończeniach, a mniej u nasady. Na lotkach P6–P8 na chorągiewkach zewnętrznych występuje emarginacja. Dziób czarnobrązowy, nasada żuchwy jaśniejsza. Nogi i stopy czarne, tęczówka ciemnobrązowa.