Biblioteka Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk – biblioteka naukowa założona w 1857 r., agenda Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Mieści się w gmachu PTPN w Poznaniu, przy ul. Seweryna Mielżyńskiego 27/29. Z uwagi na niemożność powołania polskiej uczelni pod zaborem pruskim, powstanie Towarzystwa wyrażało dążenie Wielkopolan do powołania polskiego ośrodka naukowo-kulturalnego, a Biblioteka i Muzeum PTPN stanowiły niezbędne zaplecze tego typu działalności i zalążki późniejszych poznańskich instytucji w niepodległej już Polsce, tj. biblioteki Wszechnicy Piastowskiej (Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza) oraz Muzeum Wielkopolskiego (Muzeum Narodowego w Poznaniu).
Historia Pod pruskim zaborem Losy Biblioteki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk wiążą się ściśle z dziejami i zadaniami samego Towarzystwa, które powstało w Poznaniu w początkach 1857 r. Działające w owym czasie w Wielkopolsce dwie liczące się w skali kraju biblioteki: Kórnicka założona w 1826 i Raczyńskich otwarta w 1829 r., nie mogły w pełni zaspokoić potrzeb kształtującego się z wolna miejscowego środowiska naukowego, gdyż pierwsza nie gromadziła najnowszej literatury z zakresu nauk przyrodniczych i ścisłych, druga natomiast miała służyć przede wszystkim celom dydaktycznym i popularyzatorskim. Należało powołać do życia bibliotekę, której zadaniem byłoby gromadzenie i udostępnianie aktualnej literatury naukowej. Zrealizowanie tego zamiaru nie było łatwe, choć zabiegał o to usilnie Zarząd Towarzystwa i za jedno ze swoich zadań wyszczególnionych w pierwszych „Ustawach” z 1857 r. uznał „gromadzenie zbiorów” obok zbieractwa „pamiątek”. Od tego też roku składali Towarzystwu w darze książki m.in. księgarze poznańscy, Jan Konstanty Żupański i Napoleon Kamieński, pisarz i działacz narodowy śląski Józef Lompa, przyrodnik Felicjan Sypniewski, archeolog, dziennikarz i wydawca z Wilna Adam Kirkor, polonofil Karol Forster z Berlina, nauczyciel gimnazjalny z Poznania Jan Rymarkiewicz, lekarz poznański dr Teofil Matecki oraz uczony historyk wrocławski August Mosbach. W początkach 1858 r. Gustaw Potworowski z Goli (1800-1860) przekazał Towarzystwu księgozbiór Kasyna Gostyńskiego działającego w latach 1836-1846. Nieco później wpłynęły do Towarzystwa kolekcje historyka Jędrzeja Moraczewskiego (1802-1855) oraz założyciela i redaktora czasopisma „Przyroda i Przemysł” Juliana Zaborowskiego (1824-1858). Po 1872 r. Biblioteka otrzymała księgozbiór hr. Seweryna Mielżyńskiego z Miłosławia, składający się 5000 tomów. W roku 1880 ówczesny prezes Towarzystwa Stanisław Egbert Koźmian przekazał Towarzystwu najcenniejszy dar: książki pozostałe po bracie, księdzu kanoniku Janie Koźmianie (1814-1877). Księgozbiór liczący ponad 8 tys. dzieł w 12 tys. tomów zawierał zbierane z wielkim znawstwem najwybitniejsze dzieła literatury i nauki europejskiej od XV do XIX wieku. Ponadto wpłynęły legaty historyka Kazimierza Szulca (1825-1887), księdza Wrócisława Krzyżanowskiego (1836-1923) – większość tych i innych kolekcji z wyraźną przewagą literatury „historycznej”. Książki te można było wypożyczać z Biblioteki za kaucją. Opiekę nad Biblioteką sprawowali konserwatorzy zbiorów Towarzystwa – Hieronim Feldmanowski (1822-1885) w latach 1868-1881, i Klemens Kantecki (1851-1885), w latach 1882-1885, który zaprowadził pierwszy katalog „karteczkowy”, na wzór istniejącego w Bibliotece Ossolińskich we Lwowie. W 1885 r. Zarząd zwrócił uwagę na konieczność uzupełniania zbiorów o najnowszą literaturę naukową czyli „przechodząc dyscyplinami, sprawiać to, co najniezbędniejsze”. Praktycznie jednak zadanie gromadzenia najnowszej literatury z zakresu nauk ścisłych czy stosowanych wzięły na siebie tworzone w łonie Towarzystwa wydziały. Już około roku 1874 powstała w budynku Towarzystwa specjalistyczna „czytelnia medyczna”, do której z dobrowolnych składek członków oraz – co trzeba podkreślić – ze specjalnego zasiłku Towarzystwa zaprenumerowano kilkanaście znanych czasopism medycznych, polskich i obcych. W 1878 r. czytelnia ta skupiała 21 osób, które prenumerowały 16 czasopism. Gdy w roku 1882 Wydział Lekarski uzyskał własną salę posiedzeń na parterze nowo wybudowanego lewego ogrodowego skrzydła budynku, umieścił w niej prócz abonowanych periodyków lekarskich również wydzielone z księgozbioru głównego starsze dzieła z tej dziedziny. Znaczną ich część stanowił zapewne księgozbiór po lekarzu i historyku medycyny Ludwiku Gąsiorowskim (1807-1863), złożony prawie wyłącznie z polskich czasopism i dzieł lekarskich, które posłużyły mu do napisania pierwszej monografii historii medycyny w Polsce. Nieco później Albertyna z Kolskich Mizerska złożyła w darze księgozbiór po mężu, doktorze medycyny Anastazym Mizerskim (1837-1871). Przed wybuchem I wojny światowej Wydział Lekarski skupiał w Towarzystwie prawie 150 członków na około 200 lekarzy polskich praktykujących w Wielkim Księstwie Poznańskim. „Biblioteka Wydziału Lekarskiego” przetrwała formalnie do 1945 r., kiedy to część jej zbiorów została przekazana miejscowemu Towarzystwu Lekarskiemu, a część najstarsza – pozostała w Zakładzie Historii i Filozofii Medycyny Uniwersytetu Poznańskiego (dziś: przechowywana w Poznaniu przy ul. Sierocej 10). Jeszcze w latach 80. XIX wieku wydzielono drugi księgozbiór specjalistyczny złożony z dzieł przyrodniczych, którego opiekunem w latach 1888-1923 pozostawał dr Franciszek Chłapowski (1846-1923), długoletni przewodniczący Wydziału Przyrodniczego Towarzystwa. Książki z tego zbioru oznaczono pieczątką z napisem: „Tow. Przyjaciół Nauk w Poznaniu – Wydział Przyrodniczy”. Czynną codziennie czytelnię ogólną, przeznaczoną przede wszystkim dla członków Towarzystwa, otworzono w 1893 roku. Kilkanaście lat później Biblioteka liczyła już 100 tys. wol. dzieł z rozmaitych dziedzin wiedzy i była największą biblioteką polską w zaborze pruskim. Opiekował się nią od 1885 r. do 1919 r. filolog, dr Bolesław Erzepki (1852-1932), generalny konserwator Towarzystwa. On też założył w 1913 katalog książkowy zbiorów, kontynuowany do roku 1953, a używany przez czytelników jeszcze w latach 60. XX wieku. Zbiory Towarzystwa przysłużyły się dobrze nauce polskiej w najtrudniejszym etapie jej dziejów, gdy pozbawiona instytucjonalnej opieki państwa zmuszona była opierać się na mecenacie społecznym i prywatnym. Zbiory te wykorzystywali do prac naukowych m.in. Oskar Kolberg, Aleksander Brückner, Józef Ignacy Kraszewski a obok nich uczeni poznańscy: Leon Wegner, Kazimierz Jarochowski, Stanisław Karwowski. Wydane z inicjatywy Towarzystwa tomy 1-5 Kodeksu dyplomatycznego Wielkopolski w dużej mierze uwzględniały zbiór dyplomów tu właśnie zgromadzonych.
W II Rzeczypospolitej Wraz z odzyskaniem niepodległości przez Polskę w roku 1918 Towarzystwo weszło w nowy etap swego istnienia i pracy. Po powołaniu do życia Uniwersytetu Poznańskiego (jego pierwszym rektorem został dr Heliodor Święcicki, ówczesny prezes Towarzystwa Przyjaciół Nauk) i po koniecznych reorganizacjach Towarzystwa wyraźnie zmierzającego w kierunku korporacji o charakterze akademickim, członkowie musieli zdecydować o przyszłości zbiorów. Przechodziły one teraz w gestię i pod opiekę wyspecjalizowanych zakładów naukowych (zbiory przyrodnicze, archeologiczne, galeria obrazów) i tylko Biblioteka pozostała agendą Towarzystwa, choć z powodu kłopotów finansowych przeszła czasowo na utrzymanie Biblioteki Uniwersyteckiej, uzupełniając jej braki w zakresie starszej polskojęzycznej literatury naukowej o księgozbiór liczący już wówczas 120 tys. woluminów. Po przejściu dra Bolesława Erzepkiego na emeryturę w 1919 r. jego miejsce zajęła dr Ludwika Dobrzyńska-Rybicka (1868-1958), jedna z pierwszych Polek szczycących się posiadaniem tytułu doktora filozofii obronionego na uniwersytecie w Zurychu, profesor UP. Kierowała ona pracami Biblioteki do 1937 r. W latach 1919–1927 Biblioteka posiadała prawo do egzemplarza obowiązkowego druków tłoczonych na terenie dawnego zaboru rosyjskiego. Od roku 1927 egzemplarz przeszedł do Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Do roku 1930 z Biblioteki Towarzystwa wypożyczano rocznie więcej dzieł niż z Biblioteki Uniwersyteckiej. Głównym źródłem nabytków bibliotecznych stała się w tym czasie wymiana wydawnictw Towarzystwa, prowadzona z kilkudziesięcioma instytucjami naukowymi na wszystkich kontynentach. W 1937 r. po przejściu dr Dobrzyńskiej Rybickiej do pracy na Uniwersytecie, kierownikiem Biblioteki został dr Jan Baumgart (1904-1989), późniejszy dyr. Biblioteki Jagiellońskiej. W 1939 r. zbiory zinwentaryzowane Biblioteki liczyły łącznie 154 901 woluminów, w tym było 1912 jednostek rękopiśmiennych (około 830 skatalogowanych), 1492 jednostki kartograficzne, 1330 jednostek muzykaliów. Działalność Biblioteki ustała zupełnie w 1939 r., po wybuchu II wojny światowej. Dla wielu bibliotek polskich oznaczała ona kres istnienia. Biblioteka Towarzystwa uległa całkowitemu rozproszeniu. Jej wartościowsze według okupanta zbiory wywieziono do Niemiec (m.in. Berlina i Gryfii), bądź rozmieszczono w pałacach w Cerekwicy, Obrzyckou i Smogulcu (inkunabuły). Inne przekazano do Biblioteki Uniwersyteckiej, większość zaś ulokowano w kościołach poznańskich, skąd wiele trafiło na przemiał do młynów papierniczych w Czerwonaku. Po wojnie nie udało się już odszukać ponad 250 rękopisów kodeksowych z partii zinwentaryzowanych. Całkowicie przepadły archiwa rodzinne Łuszczewskich i Karśnickich z Mchów, a prawie zupełnie – ogromne archiwum ordynacji rydzyńskiej książąt Sułkowskich mieszczące się w 800 wielkich pudłach. Zaginęło ponad 1000 jednostek kartograficznych i tyleż jednostek muzykaliów. W roku 1939 Biblioteka posiadała 163 inkunabuły, w roku 1953 – 133. Dokumentację utracono w 50%. Ucierpiały poważnie budynki Towarzystwa. Niemcy wywieźli też do Berlina papiery wartościowe i zarekwirowali gotówkę Towarzystwa złożoną w Banku Ziemskim. W roku 1945, po ucieczce Niemców z Poznania, w gmachu Towarzystwa nie znaleziono ani jednej książki!
Po roku 1945 Trud odbudowy i rewindykacji zbiorów spadł na szczupłe grono bibliotekarzy, którymi kierował Jan Baumgart i jego zastępczyni, mgr Aniela Koehlerówna. Zwożono rozproszone po Poznaniu i okolicy książki. Straty uzupełniono częściowo księgozbiorami podworskimi z terenu Wielkopolski. Biblioteka pozyskała książki po Auguście Cieszkowskim z Wierzenicy, pierwszym prezesie Towarzystwa (ok. 4400 wol.), w roku 1947 przyjęto 1560 dzieł z pałacu Mielżyńskich w Iwnie oraz 400 książek należących do rodziny Brezów z Więckowic. W roku 1949 rewindykowano spod Drezna zbiór atlasów i map w liczbie 280 jednostek. Odzyskano w sumie 75% całości zbioru ze stanu przedwojennego. Biblioteka otwarta została ponownie 15 grudnia 1947 r. i zaczęła pełnić, w zmienionych już warunkach społeczno-politycznych, swoją podstawową rolę: książnicy dla poznańskich studentów i naukowców. Od 1 stycznia 1948 r. kierownikiem, a od 1957 r. dyrektorem, Biblioteki została Aniela Koehlerówna (1882-1969).