Model stalinowski w partii (1948–1956) Po Kongresie Zjednoczeniowym w grudniu 1948 roku Polska Zjednoczona Partia Robotnicza przeszła proces pełnej stalinizacji. Oznaczało to dostosowanie struktur wewnętrznych, ideologii oraz metod sprawowania władzy do wzorców obowiązujących w Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików). W tym okresie partia ostatecznie podporządkowała sobie aparat państwowy, wojsko oraz organizacje społeczne.
Struktura hierarchiczna i zasada nomenklatury Podstawą funkcjonowania PZPR stał się centralizm demokratyczny. Zasada ta w praktyce oznaczała bezwzględne podporządkowanie ogniw niższych decyzjom instancji wyższych oraz zakaz istnienia frakcji wewnątrz partii. Decydujący wpływ na politykę państwa miało Biuro Polityczne KC PZPR, któremu podlegał Sekretariat oraz wydziały Komitetu Centralnego. Wprowadzono system nomenklatury, czyli mechanizm obsadzania wszystkich istotnych stanowisk w administracji publicznej, gospodarce i szkolnictwie wyłącznie za zgodą odpowiednich organów partyjnych. Tym samym PZPR przejęła funkcje zarządzające państwem, a konstytucja z 1952 roku sformalizowała tę rolę, definiując Polskę jako państwo ludowe, w którym władza należy do ludu pracującego pod przewodnictwem partii.
Kult jednostki i kumulacja władzy przez Bolesława Bieruta W polskim modelu stalinowskim centralną postacią stał się Bolesław Bierut, który od 1948 roku pełnił funkcję przewodniczącego, a od 1954 roku I sekretarza KC PZPR. Bierut kumulował w swoim ręku najwyższe stanowiska partyjne i państwowe (do 1952 roku był prezydentem, a w latach 1952–1954 premierem). Wokół jego osoby zbudowano kult jednostki, wzorowany na kulcie Józefa Stalina. Propaganda partyjna przedstawiała Bieruta jako nieomylnego przywódcę i gwaranta sojuszu z ZSRR. Manifestacją tego kultu były masowe uroczystości, obecność portretów liderów w przestrzeni publicznej oraz nadawanie nazw miast i instytucji na cześć Stalina (np. zmiana nazwy Katowic na Stalinogród w 1953 roku).
Walka z „odchyleniem prawicowo-nacjonalistycznym” Wewnętrzna polityka partii była determinowana przez walkę z domniemanymi przeciwnikami ideologicznymi. Najważniejszą kampanią wymierzoną w kadry partyjne była walka z tzw. odchyleniem prawicowo-nacjonalistycznym. Terminem tym określano poglądy zakładające istnienie „polskiej drogi do socjalizmu”, czyli koncepcji uwzględniającej lokalną specyfikę kraju (m.in. wstrzemięźliwość wobec kolektywizacji rolnictwa). Głównym celem ataku stał się Władysław Gomułka, którego w 1948 roku odsunięto od władzy, a w 1949 roku wykluczono z partii i oskarżono o zdradę interesów klasy robotniczej. W latach 1951–1954 Gomułka był więziony bez wyroku sądu. Czystki objęły również szerokie kręgi działaczy wywodzących się z dawnej PPS oraz osoby podejrzewane o brak lojalności wobec radzieckiego modelu budowy systemu socjalistycznego. Mechanizm ten służył ujednoliceniu ideologicznemu PZPR i eliminacji wszelkich ośrodków niezależnej myśli politycznej.