Dekada Gierka i etatyzacja (1970–1980) Objęcie funkcji I sekretarza KC PZPR przez Edwarda Gierka w grudniu 1970 roku zapoczątkowało nową strategię rozwoju społeczno-gospodarczego PRL. Celem nowej ekipy rządzącej było zahamowanie konfliktów społecznych poprzez jednoczesną modernizację przemysłu ciężkiego oraz wyraźny wzrost poziomu konsumpcji obywateli. Okres ten charakteryzował się niespotykanym wcześniej otwarciem ekonomicznym na kraje zachodnie przy jednoczesnym wzmocnieniu instytucjonalnej roli partii w państwie.
Nowa strategia gospodarcza i zadłużenie zagraniczne Fundamentem polityki gospodarczej lat 70. była tzw. strategia kredytowa. Polska zaczęła zaciągać masowe pożyczki w państwach zachodnich, które przeznaczano na zakup nowoczesnych technologii i linii produkcyjnych. Do kluczowych inwestycji tego okresu należały m.in. budowa Huty Katowice, Portu Północnego w Gdańsku oraz Fabryki Samochodów Małolitrażowych w Tychach, gdzie rozpoczęto produkcję Fiata 126p na włoskiej licencji. Inwestycje te miały doprowadzić do powstania nowoczesnego eksportu, który pozwoliłby na spłatę długów. Jednocześnie nastąpiła poprawa zaopatrzenia sklepów, a do powszechnego obiegu weszły produkty zachodnie (np. Coca-Cola). Jednak brak reform rynkowych i niska efektywność gospodarki centralnie planowanej doprowadziły w drugiej połowie dekady do zjawiska zadłużenia zagranicznego, którego państwo nie było w stanie obsługiwać z bieżącej produkcji.
Reforma administracyjna i centralizacja władzy partyjnej W sferze polityczno-ustrojowej ekipa Gierka dążyła do usprawnienia zarządzania krajem poprzez eliminację pośrednich szczebli władzy terenowej. W 1975 roku przeprowadzono dwustopniową reformę administracyjną, na mocy której zlikwidowano powiaty, a liczbę województw zwiększono z 17 do 49. Zmiana ta miała na celu osłabienie wpływów lokalnych liderów partyjnych („baronów”) i bezpośrednie podporządkowanie nowych, mniejszych komitetów wojewódzkich instancjom centralnym w Warszawie. Proces ten wpisywał się w zjawisko etatyzacji, czyli dalszego zrastania się aparatu partyjnego z administracją państwową. Kulminacją prawną tych dążeń była nowelizacja Konstytucji PRL w 1976 roku, w której wprowadzono zapis o przewodniej roli PZPR w budowie socjalizmu oraz o trwałym sojuszu z ZSRR.
Kryzys społeczny i narodziny opozycji demokratycznej Niewydolność modelu ekonomicznego opartego na kredytach ujawniła się w czerwcu 1976 roku, gdy rząd ogłosił drastyczne podwyżki cen żywności. Doprowadziło to do wybuchu strajków i demonstracji w Radomiu, Ursusie i Płocku. Władze stłumiły protesty siłą, stosując m.in. tzw. ścieżki zdrowia (bicie zatrzymanych przez milicję). Wydarzenia te stały się impulsem do powstania zorganizowanej opozycji – w 1976 roku powołano Komitet Obrony Robotników (KOR), który niósł pomoc prawną i finansową osobom represjonowanym. Aby ratować sytuację rynkową, w 1976 roku wprowadzono reglamentację towarów (pierwsze kartki na cukier), co zapoczątkowało trwający do końca PRL system gospodarki niedoboru. Dekada zakończyła się narastającą falą strajków w lipcu i sierpniu 1980 roku, które doprowadziły do upadku Edwarda Gierka.