PZPR w obliczu „Solidarności” i stan wojenny Podpisanie porozumień sierpniowych w 1980 roku i powstanie Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” doprowadziło do załamania dotychczasowego monopolu władzy Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Partia po raz pierwszy w swojej historii zmuszona została do funkcjonowania w warunkach jawnego pluralizmu organizacyjnego, co wywołało głęboki kryzys wewnętrzny, masowy odpływ członków oraz ostateczną militaryzację struktur państwowych.

Kryzys wewnętrzny partii i „struktury poziome” W okresie od sierpnia 1980 do grudnia 1981 roku PZPR opuściło około 850 tysięcy członków (blisko 1/3 składu osobowego). Wewnątrz partii doszło do polaryzacji na tzw. beton partyjny, domagający się siłowego rozwiązania konfliktu, oraz nurt reformatorski. Część działaczy średniego i niższego szczebla zaczęła tworzyć tzw. struktury poziome – oddolne porozumienia organizacji partyjnych, które postulowały demokratyzację życia wewnątrzpartyjnego i ograniczenie roli aparatu centralnego. W celu opanowania sytuacji w lipcu 1981 roku zwołano IX Nadzwyczajny Zjazd PZPR, na którym po raz pierwszy przeprowadzono tajne i bezpośrednie wybory do władz naczelnych. Mimo tych zmian, partia nie odzyskała inicjatywy politycznej, a realna władza zaczęła przesuwać się w stronę resortów siłowych.

Militaryzacja władzy i rola Wojciecha Jaruzelskiego Niewydolność cywilnych struktur partyjnych doprowadziła do kumulacji najważniejszych funkcji państwowych w rękach zawodowych wojskowych. W lutym 1981 roku premierem został generał Wojciech Jaruzelski, który w październiku tego samego roku objął również stanowisko I sekretarza KC PZPR. Był to precedens w bloku wschodnim, polegający na bezpośrednim przejęciu kierownictwa partii komunistycznej przez czynnego oficera. Do administracji państwowej i gospodarczej wprowadzono wojskowych komisarzy-pełnomocników, którzy mieli nadzorować wykonywanie poleceń władz centralnych w zakładach pracy i urzędach. Proces ten oznaczał marginalizację tradycyjnych komitetów partyjnych na rzecz hierarchicznej struktury dowodzenia.

Stan wojenny i Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON) W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku Rada Państwa podjęła uchwałę o wprowadzeniu stanu wojennego na terytorium całego kraju. Równocześnie ogłoszono powstanie Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego (WRON), pozakonstytucyjnego organu pod przewodnictwem Wojciecha Jaruzelskiego, który przejął faktyczne kierownictwo nad państwem. Działalność „Solidarności” oraz innych niezależnych organizacji została zawieszona, a tysiące osób internowano. Wprowadzenie stanu wojennego oznaczało zawieszenie podstawowych swobód obywatelskich oraz militaryzację kluczowych gałęzi gospodarki. Chociaż PZPR formalnie pozostawała partią rządzącą, jej rola ideologiczna została zmarginalizowana przez aparat wojskowo-policyjny, który stał się głównym gwarantem trwania systemu. Stan wojenny został formalnie zniesiony 22 lipca 1983 roku, jednak wiele rygorów prawnych utrzymano w mocy przez kolejne lata.