Sprawa katyńska i zerwanie stosunków przez ZSRR (1943) Odkrycie przez Niemców masowych grobów oficerów polskich w Lesie Katyńskim wiosną 1943 roku doprowadziło do najpoważniejszego kryzysu w relacjach polsko-radzieckich w czasie II wojny światowej. Wydarzenie to stało się pretekstem dla Stalina do ostatecznego zerwania współpracy z rządem polskim w Londynie i rozpoczęcia budowy alternatywnego, komunistycznego ośrodka władzy.

Ujawnienie zbrodni i reakcja rządu polskiego 13 kwietnia 1943 roku radio berlińskie podało informację o odnalezieniu w Katyniu zwłok tysięcy polskich oficerów, oskarżając o zbrodnię Sowietów. Rząd gen. Sikorskiego, który od 1941 roku bezskutecznie poszukiwał zaginionych jeńców z obozów w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie, uznał doniesienia za wysoce prawdopodobne. 17 kwietnia polski rząd zwrócił się do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża (MCK) z prośbą o wysłanie komisji w celu zbadania mogił. Działanie to, podjęte niezależnie od propagandy niemieckiej, miało na celu wyjaśnienie losu polskich obywateli.

Nota Mołotowa i zerwanie stosunków Władze radzieckie, które od początku obarczały winą za zbrodnię Niemców, uznały wniosek do MCK za akt wrogi i oskarżyły rząd polski o współpracę z Hitlerem. W nocy z 25 na 26 kwietnia 1943 roku ambasador RP w Moskwie Tadeusz Romer otrzymał notę podpisaną przez Wiaczesława Mołotowa, informującą o zerwaniu stosunków dyplomatycznych z rządem polskim. Decyzja ta była krokiem politycznym, obliczonym na marginalizację legalnych władz RP na arenie międzynarodowej. Alianci zachodni (USA i Wielka Brytania), chcąc utrzymać jedność koalicji antyhitlerowskiej, przyjęli postawę bierną, naciskając na Polaków, by nie nagłaśniali sprawy katyńskiej. Zerwanie relacji otworzyło drogę do powołania przez komunistów Związku Patriotów Polskich w Moskwie, który stał się zalążkiem przyszłego rządu zależnego od ZSRR.