ὅς ()
hós
zaimek wskazujący (1.1) głównie w grece homeryckiej: ten, tamten; on; w grece późniejszej zachowany w niektórych szczególnych konstrukcjachHenry George Liddell, Robert Scott, Liddell & Scott. Λεξικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, hasło „ὅς”, wydanie skrócone na podstawie wyd. Pelekanos 2007, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, tekst grecki. zaimek względny (2.1) który; w użyciu bez wyrażonego poprzednika także kto, coHerbert Weir Smyth, A Greek Grammar for Colleges, § 338, American Book Company, 1920, tekst w Perseus Digital Library. zaimek dzierżawczy (3.1) swój, własny; odnoszący się zwykle do trzeciej osoby: jego; u Homera także w odniesieniu do pierwszej i drugiej osoby: mój, twójHerbert Weir Smyth, A Greek Grammar for Colleges, § 330 i 330 D, American Book Company, 1920, tekst w Perseus Digital Library.
(1.1) w użyciu homeryckim poświadczone są przede wszystkim mian. lp. m. ὅς i n. ὅ; prawdopodobnie także mian. lp. ż. ἥ i mian. lm. m. οἵ; pozostałe przypadki są uzupełniane formami zaimka ὁ, ἡ, τό (2.1) lp: m. M. ὅς, D. οὗ, C. ᾧ, B. ὅν; ż. M. ἥ, D. ἧς, C. ᾗ, B. ἥν; n. M./B. ὅ, D. οὗ, C. ᾧ; ld: M./B. ὥ, D./C. οἷν; lm: m. M. οἵ, D. ὧν, C. οἷς, B. οὕς; ż. M. αἵ, D. ὧν, C. αἷς, B. ἅς; n. M./B. ἅ, D. ὧν, C. οἷς (2.1) formy epickie: gen. lp. m./n. ὅου, ż. ἕης; dat. lm. οἷσι, ᾗς, ᾗσι (3.1) I / II deklinacja, odmiana przymiotnikowa jak ἀγαθός: m. ὅς, ż. ἥ, n. ὅν; ep. gen. οἷο
(1.1) ἀλλὰ καὶ ὃς δείδοικε Διὸς μεγάλοιο κεραυνὸν δεινήν τε βροντήν, ὅτʼ ἀπʼ οὐρανόθεν σμαραγήσῃ. → ale i on boi się piorunu wielkiego Zeusa i strasznego grzmotu, gdy z nieba huknie.Homer, Iliada 21,198–199, Scaife ATLAS. (1.1) ὃ γὰρ γέρας ἐστὶ θανόντων. → to bowiem jest honor należny zmarłym.Homer, Odyseja 24,190, Perseus Digital Library. (1.1) Καὶ γάρ, ἦ δ᾽ ὅς, οὗτοί γε οἱ λόγοι χαλεποί. → bo też — rzekł on — te opowieści są trudne.Platon, Państwo 378b, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. (2.1) ἄνδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, πολύτροπον, ὃς μάλα πολλὰ πλάγχθη… → Opowiedz mi, Muzo, o mężu wielce obrotnym, który bardzo wiele się nabłąkał…Homer, Odyseja 1,1–2, Scaife ATLAS. (2.1) εἴμ᾽ Ὀδυσεὺς Λαερτιάδης, ὃς πᾶσι δόλοισιν ἀνθρώποισι μέλω, καί μευ κλέος οὐρανὸν ἵκει. → Jestem Odyseusz, syn Laertesa, który ze wszystkich swych podstępów jestem znany ludziom, a moja sława sięga nieba.Homer, Odyseja 9,19–20, Perseus Digital Library. (2.1) ἄτοπα λέγεις, ὦ Σώκρατες, καὶ οὐδαμῶς πρὸς σοῦ, ὅς γε κελεύεις ἐμὲ νεώτερον ὄντα καθηγεῖσθαι· → Dziwne rzeczy mówisz, Sokratesie, i zupełnie nie w twoim stylu, ty, który każesz mi, młodszemu, przewodzić.Ksenofont, Wspomnienia o Sokratesie 2,3,15, wyd. Edgar Cardew Marchant, Capitains Nemo. (3.1) Ζεὺς δὲ πρὸς ὃν λέχος ἤϊʼ Ὀλύμπιος ἀστεροπητής, → Zeus zaś szedł ku swemu łożu, olimpijski gromowładca.Homer, Iliada 1,609, Scaife ATLAS. (3.1) δεῖξαι δʼ ἠνώγειν ᾧ πενθερῷ ὄφρʼ ἀπόλοιτο. → Nakazał zaś pokazać [to] swemu teściowi, aby [Bellerofont] zginął.Homer, Iliada 6,170, Scaife ATLAS. (3.1) ἔγνω δὲ προρέοντα καὶ εὔξατο ὃν κατὰ θυμόν· → Rozpoznał zaś płynącą [rzekę] i pomodlił się w swym sercu.Homer, Odyseja 5,444, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας.
(1.1) funkcja wskazująca jest charakterystyczna przede wszystkim dla Homera; w grece posthomeryckiej zachowała się głównie w szczególnych konstrukcjach, m.in. καὶ ὅς, καὶ ἥ, καὶ οἵ oraz ἦ δ᾽ ὅς (2.1) zaimek względny zgadza się z poprzednikiem w rodzaju i liczbie, natomiast jego przypadek jest zasadniczo wyznaczany przez funkcję składniową w zdaniu względnym; możliwe jest jednak tzw. przyciąganie przypadka (łac. attractio casus) zaimka do przypadka poprzednikaHerbert Weir Smyth, A Greek Grammar for Colleges, § 2501 i nast., American Book Company, 1920, tekst w Perseus Digital Library. (2.1) z κε, κεν lub attyckim ἄν może nabierać znaczenia uogólniającego: „ktokolwiek, którykolwiek” (3.1) odmienia się przymiotnikowo i zgadza z określanym rzeczownikiem; forma ta nie jest używana w prozie attyckiej, gdzie znaczenie „jego, jej” wyraża się m.in. przez dopełniacz αὐτός
(1.1) οὗτος, ὅδε (3.1) ἑός
(1.1) ἦ δ᾽ ὅς → rzekł on (1.1) ὃς καὶ ὅς → taki a taki, ten i ów (2.1) ἐξ οὗ → odkąd, od czasu gdy
(1.1-2.1) z praindoeur. *h₁i̯-o-; por. sanskr. yás, awest. yō, fryg. iosSzymon Nowak, „The development of PIE initial iota in Greek – reevaluation of evidence in context of typological data (Part 1)”, Studia Linguistica Universitatis Iagellonicae Cracoviensis 136 (1), 2019, s. 71–81, zwłaszcza § 2.2.5, artykuł w otwartym dostępie. (3.1) z praindoeur. *swos, przez wcześniejszą postać *hwósAlbio Cesare Cassio, „Metamorfosi della lingua epica tra Oriente e Occidente: da Omero alle laminette orfiche e alla celebrazione poetica dei dinasti della Licia”, w: Andreas Willi (red.), Formes et fonctions des langues littéraires en Grèce ancienne, Entretiens sur l’Antiquité classique LXV, Fondation Hardt, 2019, s. 31, publikacja w otwartym dostępie.
(1.1-2.1) zaimka wskazującego i względnego ὅς, ἥ, ὅ nie należy utożsamiać z etymologicznie odrębnym zaimkiem dzierżawczym ὅς, ἥ, ὅν. (2.1) Smyth podaje dla attyckiej liczby podwójnej formy ὥ i οἷν dla wszystkich rodzajów; żeńskie ἅ i αἷν występują w attyckim bardzo rzadko, jeśli w ogóle. (3.1) szczególnie łatwo odróżnić oba homonimy w rodzaju nijakim: zaimek względny ma mian./bier. lp. ὅ, natomiast zaimek dzierżawczy ὅν.