L'Archivu Xeneral de Simancas (, tamién conocíu poles sos sigles, AGS) ye un archivo estatal español allugáu na llocalidá vallisoletana de Simancas, bien próxima a la capital. Fundáu por Carlos I en 1540 nel castiellu de Simancas, ye'l primer y más antiguu archivu oficial de la Corona de Castiella. L'edificiu, construyíu por Juan de Herrera, conserva gran parte de la documentación producida polos órganos de gobiernu de la Corona de Castiella y darréu de la Monarquía Hispánica y del Reinu d'España hasta Sabela II.
La evolución cronolóxica de la institución tuvo marcada pol aportar de la Corona de Castiella. Unu de los principales finxos producir en 1588, cuando Felipe II dio la Instrucción pal Gobiernu del Archivu de Simancas, un documentu clave pa entender la xestión tantu d'esti archivu como d'otros de la península. Per otru llau, los momentos de pujanza o de retraimientu de la monarquía castellana quedaron reflexaos en forma de llegada de documentos o carestía de recursos. Tamién los daños sufríos mientres la Guerra de la Independencia Española tuvieron importantes repercusiones no que güei ye la institución.
Nel so interior desenvuélvense non yá xeres de caltenimientu y catalogación de los documentos qu'alluga, sinón qu'amás ye un muséu y un llugar nel que puede investigase a partir de los sos fondos. Estos son bien estensos y entámense en cuasi trenta seiciones.Dicha clasificación puede trate con más fondura en
Na actualidá ye un organismu dependiente del Ministeriu de Cultura d'España. Por ello, la Unesco dio-y la distinción de Patrimoniu de la Humanidá en 2017 dientro de la so categoría Memoria del mundu.https://www.abc.es/espana/castilla-leon/abci-fondos-archivo-simancas-patrimonio-humanidad-201711011351_noticia.html
Conceutu y simbolismu 200px|thumb|Firma del rei Carlos I. Trátase del fundador del primer archivu centralizáu de Castiella, daqué qu'intentaron infructuosamente dellos reis precedentes como Xuan II o Enrique IV.L'Archivu de Simancas foi'l primer archivu oficial de la Corona de Castiella, y esiste como tal dende 1540, aproximadamente dos sieglos dempués de que la Corona d'Aragón tuviera'l suyu. Esti llamativu retrasu foi oxetu de reflexón pa los historiadores qu'estudiaron l'aportar históricu de la institución. Propunxéronse delles esplicaciones, ente elles el nomadismu de la corte, la guerra contra los moros y les lluches internes ente los Trastámara.L'eruditu del sieglu XVIII Santiago Agustín Riol yá se refier a esta tema en 1726.
Un Estáu del sieglu XVI como la corona castellana, que pretendía sumase a los nuevos tiempos de modernidá tres el Medievu, precisaba arrodiase d'un aparatu burocráticu perfectamente articuláu, y nesi sentíu la figura del archivu foi crucial. Dende'l primer momentu plantegóse, anque ensin concretar el llugar, que tuviera emplazado nuna fortaleza, por mera cuestión de seguridá a la de curiar los documentos que diba produciendo l'aparatu estatal.
El fechu de que se fundara de manera tardía tien una cierta connotación negativa pol retrasu qu'implica al respective de otres potencies europees, pero tamién positiva, pos, si pudo fundase, foi porque'l contestu sociopolítico dexar, les instituciones taben asitiaes y producíen documentos que riquíen un caltenimientu fayadizu.
Dende'l primer momentu y hasta tiempos recién, el AGS nun foi destináu a xeres de índole cultural, pos namái respondía a una necesidá espresa d'un sitiu pa caltener los documentos. Nesa llinia, un archivu centralizáu ye un puntu de sofitu pal bon gobiernu d'un monarca, pos nél tópense físicamente los documentos que legitiman el so mandatu.
Col pasu del tiempu, la fundación del Archivu de Simancas empericotióse a la categoría de «finxu de l'archivística española». Per un sitiu dir, yá que, tres dellos intentos, ellí concretóse la idea d'establecer un archivu oficial en Castiella. Amás, ésti dotóse cuasi cinco décades dempués (en 1588) d'un reglamentu pioneru tocantes al so funcionamientu.
Allugamientu: el castiellu de Simancas
thumb|250px|Vista llateral del castiellu. thumb|250px|Planu del sieglu XVI nel que s'indiquen les estancies qu'ocupaba nesi momentu'l AGS nel interior del castiellu. L'archivu se emplazó en Simancas, una llocalidá asitiada a diez quilómetros de Valladolid. El llugar nun foi escoyíu al azar, sinón que s'escoyó unu fortificáu y fácilmente defendible.
Mientres el periodu de la Reconquista, la villa de Simancas adquirió importancia como zona fronteriza. Darréu, la so situación estratéxica ente los reinos de Lleón y Castiella confirió-y un papel relevante na política peninsular. Tres la conquista de Toledo y el so territoriu en 1085, la villa perdió importancia, y nel sieglu XIII nun yera más qu'una de les munches ciudaes del alfoz vallisoletano. Sicasí, llueu dexó de formar parte de la xurisdicción de Valladolid, pos en 1465 el rei Enrique IV de Castiella compensó a la ciudá de Simancas por permanecer fiel a la causa real nel marcu de les disputes ente dichu rei y Alfonso de Castiella col privilexu de nobleza y fidalguía a tolos habitantes de la llocalidá, según cola exención de la xurisdicción vallisoletana. Asina, ente los sieglos XV y XVII viviéronse los años doraos» de Simancas, nos cualos enmárcase l'establecimientu del archivu oficial de Castiella.
Hasta 1917, la historiografía moderno y contemporáneo fechaba la fortaleza de Simancas en dómina de reconquistar. Sicasí, nesi añu Francisco Rodríguez Marín publicó un documentu nel cual, amás d'otros datos históricos,El documentu ta publicáu en RODRÍGUEZ MARÍN, Francisco (dir.), Guía histórica y descriptiva de los Archivos, Biblioteques y Museos Arqueolóxicos d'España que tán a cargu del Cuerpu Facultativu del mesmu. Seición d'Archivos. Archivos Históricos, Madrid: Tipografía de la Revista d'Archivos, Biblioteques y Museos, 1917, p. 132. dizse que la fortaleza de Simancas fuera tomada pol almirante Don Fadrique en tiempos d'Enrique IV pa darréu ser derruida y reconstruyida pol so fíu, l'almirante Don Alonso Enríquez. D'esta miente, la fecha de construcción de l'actual fortaleza puede asitiase ente los años 1467 y 1480.
El castiellu ta tan reformáu que ye cuasi imposible saber cómo yera n'orixe. Desque los Reis Católicos tomaron posesión de la fortaleza en 1490, fixéronse tou tipu de cambeos, dende los distintos altores que construyó Felipe II hasta les múltiples reformes llevaes a cabu p'afaer l'edificiu al archivu.
Hai munchos factores que pueden considerase influyentes a la de tomar la decisión d'escoyer el castiellu de Simancas, ente los cualos pueden destacar dos:
N'avanzando les fronteres de los territorios cristianos escontra territorios meridionales, el castiellu atopar ensin una función específica en tiempos de paz. Eso provocó que tuviera otros usos, dende ser un depósitu d'armes hasta actuar como prisión estatal, faceta que caltendría simultáneamente cola d'archivu. Per otru llau, foi importante la influyencia de Francisco de los Cobos, Comendador Mayor de Lleón, que como miembru de la redolada de Carlos I exerció tola so influyencia de cara a que s'afitara ellí.
Dende la fundación del Archivu de Simancas produciéronse tou tipu d'obres d'acondicionamientu y ampliación. El llugar taba concebíu pa curiar documentos y non pa la investigación, polo que la ornamentación nun taba pensada pa decorar ensin más, sinón pa recordar que detrás de la institución topaba'l poder regio. Por casu, una de les puertes del AGS taba afatada col escudu d'armes de Felipe II, lo que recordaba a cualesquier visitante que se taba ante una institución regia.
A lo último, el castiellu nun yera un llugar pensáu p'allugar un archivu, lo cual fai qu'esistan dellos inconvenientes qu'esmolecieron a los archiveros a lo llargo de la historia. El más importante d'ellos ye'l riesgu de quemes, un quebraderu de cabeza pa cualquier direutor del archivu. Per un sitiu, el fechu de que l'archivu compartiera espaciu con una cárcel amontaba'l riesgu de que los llibros amenorgar a cenices. Amás, al ser una fortaleza, l'edificiu foi un oxetivu de primer orde nel desarrollu de los conflictos armaos, lo cual causó estragos nos fondos de la institución en conflictos como la Guerra de la Independencia Española, ente 1808 y 1814.
Nesi sentíu, les voces crítiques al respective de l'allugamientu nun faltaron a lo llargo del sieglu XX y XXI, pos les propuestes de treslláu de los documentos de Simancas son frecuentes. Una de les voces que con más fuercia presentar nesta llinia ye la de González Amezúa, que propón un treslláu completu al Archivu Históricu Nacional de Madrid.
Historia
Precedentes y fundación 180px|thumb|Cédula dada por Carlos I na que s'ordenar el treslláu de documentos dende la Chancillería de Valladolid al castiellu de Simancas. Data del 16 de setiembre de 1540 en Bruxeles, y ye unu de los documentos fundacionales del AGS. Si compara la fundación del Archivu de Simancas colos archivos asemeyaos d'otres corones europees, nótase un evidente retrasu de la Corona de Castiella. Sicasí, la historiografía tradicional afayó diversos intentos anteriores o precedentes de la fundación d'un archivu. La idea más estendida ye que Xuan II de Castiella y Enrique IV de Castiella mandaron recoyer dellos documentos p'axuntalos nun llugar precisu, daqué que nun se concretó pero que s'utiliza como exemplu d'un precedente. Otra posibilidá, anque pocu rigorosa dende'l puntu de vista de les fontes escrites, ye qu'esistiera un archivu en Burgos a empiezos del sieglu XVI y que fuera destruyíu polos comuñeros.Pa saber más sobre los distintos intentos de fundar archivos en Castiella, ver
El precedente más ta claro en Fernando'l Católicu, que trató d'entamar el so propiu archivu, encargándo-ylo al bachiller Diego Salmerón, pero esti morrió en 1519 y nunca llegó a llevalo a términu. Los sos socesores nel cargu, los llicenciaos Galindo y Acuña, nada fixeron sobre l'encargu recibíu.
La fundación exacta de la institución simanquina respuende al añu 1540. Nesi añu, Carlos I estableció, nuna cédula que se caltién en Bruxeles, la creación d'un archivu oficial de la Corona de Castiella nel castiellu de Simancas. Nel momentu de la so fundación la institución compartió edificiu con una cárcel pero, a pesar d'ello, la determinación por faer un gran archivu centralizáu yera clara, y dende 1542-43 hai constancia de que se llevaron a cabu obres p'acondicionar l'edificiu, de la que se recibíen les primeres remeses de documentos.
Sieglu XVI Ente los primeros documentos que llegaron al castiellu topen los pertenecientes a La Mota de Medina del Campo, na cual dalgunos quieren ver otru precedente a Simancas.
En 1545 nomóse'l primer tenedor del archivu, el llicenciáu Antonio Catalán, y nesti momentu yá puede falase del AGS instituyíu como tal y non yá como un proyeutu. La xestión del llicenciáu Catalán foi curtiu, pos duró apenes dos años nel cargu. Sicasí, pola documentación caltenida sábese qu'esti bieniu foi granible tocantes a la recuperación de documentos, yá que ente 1545 y 1546 emitiéronse delles cédules solicitando la receición de documentos por toa Castiella.
thumb|Felipe II llevó a cabu, mientres el so reináu, delles aiciones rellacionaes con Simancas. Ente elles, destaquen la Instrucción pal Gobiernu del archivu, de 1588, y una visita al llugar en 1592, na que suxirió delles reformes.
En 1547, tres el fallecimientu del primer tenedor del archivu, el cargu foi ocupáu pol llicenciáu Diego Briviesca de Muñatones. El so llabor al frente del archivu nun foi tou lo provechosa que cabía esperar, yá que tardó un añu en tomar posesión del cargu, delegó práuticamente toles sos funciones nel so hermanu y de los once años que tuvo al mandu de Simancas, namái trés moró n'España. En 1559 arrenunció pa dise a faer carrera n'América.