Фама Аквінскі, Тамаш Аквінскі (пач. , замак Ракасека каля Аквіна, Італія — 7 сакавіка , цыстэрцыянскі манастыр у Фасанова) — тэолаг і філосаф-схаласт, настаўнік царквы, прылічаны да святых каталіцкай царковой.

Біяграфічныя звесткі Нарадзіўся ў арыстакратычнай сям’і. Выхоўваўся ў бенедыкцінскім манастыры Монтэ-Касіна, вывучаў вольныя навукі ў Неапалітанскім універсітэце. Пасля ўступлення ў дамініканскі ордэн, адпраўлены ў Парыж (дамініканскі манастыр Св. Якава) і Кёльн для навіцыяту і вывучэння тэалогіі; яго настаўнікам быў Альберт Вялікі. У 1252 вярнуўся ў манастыр Св. Якава ў Парыжы, праз чатыры гады быў прызначаны на месца, адно з замацаваных за дамініканцамі, выкладчыка тэалогіі ў Парыжскім універсітэце. У 1254—1256 напісаў каментар да «Чатырох кніг сентэнцый» Пятра Ламбардскага, пачаў трактат «Пра існае і сутнасць» (De ente et essentia). Тым часам быў пачаты і няскончаны каментар да вядомага трактату Баэцыя «Пра Тройцу» (De Trinitate), які змяшчае класічны выклад вучэння Фамы пра класіфікацыю, узаемаадносіны і метадалогію навук таго часу. Апроч таго, тымчасова напісана «Пра ісціну» (De veritate), дзе суміруюцца вынікі першага з праведзеных Фамой, у якасці выкладчыка тэалогіі, цыклу дыспутаў.

Улетку 1259 Фама вярнуўся ў Італію і на працягу дзевяці гадоў жыў у Ананьі, Арвіета, Рыме і Вітэрба. Значную частку гэтага часу ён займаў пасаду радцы па багаслоўскіх пытаннях і «чытальніка» пры Папскай курыі. У Арвіета Фама сустрэўся з Гільёмам Мербіке, таксама дамініканцам, сустрэча падштурхнула Гільёма на перакладу з грэчаскага арыгінала твораў Арыстоцеля, а самога Фаму — да стварэння шэрагу каментароў, дзе ён імкнуўся растлумачыць найбольш істотныя моманты арыстоцелеўскай філасофіі. Тым часам ён напісаў сваю філасофскую «суму» — «Сума супраць паганцаў» (Summa contra gentiles), якая, паводле першапачатковай задумы, мусіла стаць тэарэтычным настаўленнем для дамініканскіх місіянераў. Тады жа ён пачаў пісаць сваю самую вядомую працу — тэалагічную «суму» — «Сума тэалогіі» (Summa theologiae), якая так і засталася незавершанай (пасля 6.12.1273 Фама ўжо не меў магчымасці пісаць), у гэтым манументальным сінтэзе хрысціянскай думкі Фама ажыццявіў свой намер «каротка і ясна выказаць тое, што датычыць святога вучэння… для навучання тых, якія пачынаюць», падрабязна разгледзеўшы пытанні, датычныя «Бога, шляху разумных істот да Бога і Хрыста, які, па Сваім Чалавецтве, ёсць наш шлях да Бога». Тым часам, у жанры спрэчных пытанняў (quaestiones disputatae), напісаная праца «Пра магутнасць Бога» (De potentia Dei).

У канцы 1268 Фама выкліканы ў Парыж для ўдзелу ў палеміцы супраць найноўшай формы арыстацелізму — лацінскага авераізма. У 1272, у рэзкай палемічнай форме, Фамой напісаны трактат «Пра адзінства інтэлекту супраць авераістаў» (De unitate intellectus contra Averroistas). У тым жа годзе Фама быў адкліканы ў Італію для стварэння новай школы дамініканцаў у Неапалі, тут ён працаваў над кампендыем тэалогіі, які застаўся незавершаным. У 1274 запрошаны Папам Рыгорам X у якасці кансультанта Ліёнскага сабору, памёр у цыстэрцыянскім манастыры ў Фасанова на шляху ў Ліён.

Абвешчаны настаўнікам царквы 11.4.1567. Дзень памяці святога ў Каталіцкай царкве 28.1.

Працы

Працы Фамы Аквінскага ўключаюць:

два шырокіх трактата ў жанры сумы, якія ахопліваюць шырокі спектр тэм, — «Сума тэалогіі» і «Сума супраць язычнікаў» («Сума філасофіі») дыскусіі па тэалагічным і філасофскім праблемам («Дыскусійныя пытанні» і «Пытанні на розныя тэмы») каментарыі на: некалькі кніг Бібліі 12 трактатаў Арыстоцеля «Сентэнцыі» Пятра Ламбардскага трактаты Баэцыя, трактаты Псеўда-Дыянісія ананімную «Кнігу аб прычынах» шэраг невялікіх твораў на філасофскія і рэлігійныя тэмы некалькі трактатаў аб алхіміі вершаваныя тэксты для набажэнствы, напрыклад праца «Этыка» «Дыскусійныя пытанні» і «Каментары» з’явіліся шмат у чым плёнам яго выкладчыцкай дзейнасці, якая ўключала, згодна з традыцыяй таго часу, дыспуты і чытанне аўтарытэтных тэкстаў, якія суправаджаюцца каментарыямі.

Гісторыка-філасофскія вытокі Найбольшы ўплыў на філасофію Фамы аказаў Арыстоцель, у значнай меры творча пераасэнсаваны ім; таксама прыкметна ўплыў неаплатонікаў, грэчаскіх і арабскіх каментатараў Арыстоцеля, Цыцэрона, Псеўда-Дыянісія Арэапагіта, Аўгусціна, Баэцыя, Ансельма Кентэрберыйскага, Іаана Дамаскіна, Авіцэны, Авероэса, Гебіроля і Майманіда і многіх іншых мысляроў.

Ідэі Фамы Аквінскага

Тэалогія і філасофія. Прыступкі ісціны Аквінат размяжоўваў галіны філасофіі і тэалогіі: прадметам першай з’яўляюцца «ісціны розуму», а другі — «ісціны адкрыцця». Філасофія знаходзіцца ў слугаванні ў тэалогіі і настолькі ж ніжэй яе па значнасці, наколькі абмежаваны чалавечы розум ніжэй чароўнай мудрасці. Тэалогія — святое вучэнне і навука, грунтуецца на веданні, якім валодае Бог і тыя, хто ўдастоены асалоды. Далучэнне да боскага ведання дасягаецца праз адкрыцці.

Тэалогія можа нешта запазычыць у філасофскіх дысцыплін, але не таму, што адчувае ў гэтым неабходнасць, а толькі дзеля большай даходлівасці палажэнняў, якія выкладаюцца ёю.

У Арыстоцеля вылучаліся чатыры паслядоўных прыступкі ісціны: вопыт (empeiria), мастацтва (techne), веданне (episteme) і мудрасць (sophia).

У Фамы Аквінскага мудрасць становіцца незалежнай ад іншых прыступак, вышэйшым веданнем пра Бога. Яна грунтуецца на боскіх сведчаннях.

Аквінат вылучаў тры іерархічна супадпарадкаваных тыпа мудрасці, кожны з якіх надзелены сваім «святлом ісціны»:

мудрасць Мілаты; мудрасць багаслоўская — мудрасць веры, якая выкарыстоўвае розум; мудрасць метафізічная — мудрасць розуму, спасцігаюць сутнасць быцця.

Некаторыя ісціны Адкрыцця даступныя для разумення розумам чалавека: напрыклад, што Бог існуе, што Бог адзіны. Іншыя — зразумець немагчыма: напрыклад, боскае трыадзінства, уваскрашэнне ў плоці.

На аснове гэтага Фама Аквінскі выводзіць неабходнасць адрозніваць тэалогію звышнатуральную, заснаваную на ісцінах Адкрыцця, якія чалавек сваімі сіламі не здольны зразумець, і тэалогію рацыянальную, заснаваную на «натуральным святле розуму» (адкрытая праўда сілай чалавечага інтэлекту).

Фама Аквінскі высунуў прынцып: ісціны навукі і праўды веры не могуць супярэчыць адна адной; паміж імі існуе гармонія. Мудрасць — імкненне да пазнання Бога, навука ж — сродак, які спрыяе гэтаму.

Аб быцці Акт быцця, быўшы актам актаў і дасканаласцю дасканаласцей, знаходзіцца ўнутры ўсялякага «існага» як яго патаемная глыбіня, як яго сапраўдная рэчаіснасць.

Кожнай рэчы існаванне непараўнальна больш важна, чым яе сутнасць. Адзінкавая рэч існуе не дзякуючы сваёй сутнасці, таму што сутнасць ніяк не імпліцыруе (мае на ўвазе) існаванне, а дзякуючы датычнасці акту тварэння, гэта значыць волі Бога.

Свет — сукупнасць субстанцый, залежных сваім існаваннем ад Бога. Толькі ў Богу сутнасць і існаванне непадзельныя і тоесныя.

Фама Аквінскі адрозніваў два віды існавання:

існаванне самаіснае або безумоўнае. існаванне выпадковае або залежнае.

Толькі Бог — сапраўднае быццё. Усё астатняе існуе ў свеце валодае не сапраўдным быццём (нават анёлы, якія стаяць на вышэйшай прыступкі ў іерархіі ўсіх тварэнняў). Чым вышэй стаяць «тварэнні» на прыступках іерархіі, тым большай аўтаноміяй і самастойнасцю яны валодаюць.

Бог творыць не сутнасці, каб потым прымусіць іх існаваць, а існуючыя суб’екты (падставы), якія існуюць у адпаведнасці са сваёй індывідуальнай прыродай (сутнасцю).

Аб матэрыі і форме Сутнасць усяго цялеснага заключаецца ў адзінстве формы і матэрыі. Фама Аквінскі, як і Арыстоцель, разглядаў матэрыю пасіўным субстратам, асновай індывідуацыі. І толькі дзякуючы форме рэч з’яўляецца рэччу пэўнага роду і віду.

Аквінат адрозніваў з аднаго боку субстанцыянальную (праз яе субстанцыя як такая сцвярджаецца ў сваім быцці) і акцыдэнтальную (выпадковую) формы; а з другога боку — матэрыяльную (мае ўласнае быццё толькі ў матэрыі) і субсістэнтную (мае ўласнае быццё і дзейная без усялякай матэрыі) формы. Усе духоўныя істоты з’яўляюцца складанымі субсістэнтнымі формамі. Чыста духоўныя — анёлы — маюць сутнасць і існаванне. У чалавеку заключана падвойная складанасць: у ім адрозніваюцца не толькі сутнасць і існаванне, але таксама матэрыя і форма.

Фама Аквінскі разглядаў прынцып індывідуацыі: форма — не адзіная прычына рэчы (інакш усё індывіды аднаго віду былі б неадметныя), таму была зроблена выснова — у духоўных істотах форма індывідуалізуецца праз саміх сябе (таму што кожная з іх — асобны выгляд); у цялесных ж істотах індывідуалізацыя адбываецца не праз іх сутнасць, а праз уласную матэрыяльнасць, колькасна абмежаваную ў асобным індывіда.

Такім чынам «рэч» прымае пэўную форму, якая адлюстроўвае духоўную ўнікальнасць у абмежаванай матэрыяльнасці.

Дасканаласць формы разглядалася як найбольшае падабенства самога Бога.

Пра чалавека і яго душу Індывідуальнасць чалавека — асобаснае адзінства душы і цела.

Душа — жыватворчая сіла чалавечага арганізма; яна нематэрыяльная і самаіснуючая; яна — субстанцыя, маючая сваю паўнату толькі ў адзінстве з целам, дзякуючы ёй цялеснасць набывае значнасць — становячыся чалавекам. У адзінстве душы і цела нараджаюцца думкі, пачуцці і мэтапакладання. Душа чалавека несмяротная.

Фама Аквінскі лічыў, што сіла разумення душы (гэта значыць ступень пазнання ёю Бога) вызначае прыгажосць чалавечага цела.

Канчатковая мэта жыцця чалавека — дасягненне асалоды, бачыў у сузіранні Бога ў замагільным свеце.

Па свайму становішчу чалавек — прамежкавая істота паміж стварэннямі (жывёламі) і анёламі. У шэрагу цялесных стварэнняў — ён вышэйшая істота, яго адрознівае разумная душа і свабодная воля. У сілу апошняй чалавек адказны за свае ўчынкі. А корань яго свабоды — розум.

Чалавек адрозніваецца ад жывёльнага свету наяўнасцю здольнасці пазнання і, на падставе гэтага, здольнасцю здзяйсняць свабодны свядомы выбар: менавіта інтэлект і свабодная (ад якой-небудзь знешняй неабходнасці) воля з’яўляюцца падставамі здзяйснення сапраўды чалавечых дзеянняў (у адрозненне ад дзеянняў, уласцівых як чалавеку, так і жывёле), якія належаць да сферы этычнага. Ва ўзаемаадносінах двух вышэйшых здольнасцей чалавека — інтэлекту і волі, перавага належыць інтэлекту (становішча, якое выклікала палеміку тамістаў і скатыстаў), паколькі воля з неабходнасцю следуе інтэлекту, які прадстаўляе для яе тое ці іншае існае, як добрае; аднак пры здзяйсненні дзеянні ў канкрэтных абставінах і пры дапамозе пэўных сродкаў на першы план выходзіць валявыя высілкі (Аб зле, 6). Разам з уласнымі намаганнямі чалавека для здзяйснення добрых дзеянняў патрабуецца таксама боская ласка, не ўхіляецца своеасаблівасць чалавечай прыроды, а дасканаласць яе. Таксама боскае кіраванне светам і прадбачанне ўсіх (у тым ліку індывідуальных і выпадковых) падзей не выключае свабоды выбару: Бог, як найвышэйшая прычына, дапускае самастойныя дзеянні другасных прычын, у тым ліку і цягнуць за сабой негатыўныя маральныя наступствы, паколькі Бог у стане звяртаць да дабру зло, створанае самастойнымі агентамі.

Аб пазнанні Фама Аквінскі лічыў, што ўніверсалы (гэта значыць паняцці рэчаў) існуюць траяк:

«Да рэчаў», як архетыпы — у боскім інтэлекце як вечныя ідэальныя правобразы рэчаў (платанізм, крайні рэалізм). «У рэчах» ці рэчывах, як іх сутнасць (арыстоцелізм, слабы рэалізм). «Пасля рэчаў» — у мысленні чалавека ў выніку аперацый абстрагавання і абагульнення (наміналізм, канцэптуалізм)

Сам Фама Аквінскі прытрымліваўся пазіцыі ўмеранага рэалізму, які ўзыходзіў да арыстоцелеўскага гілемарфізму, адмовіўшыся ад пазіцый крайняга рэалізму, якія абапіраюцца на платанізм у яго аўгусцінаўскай версіі.

Услед за Арыстоцелем Аквінат адрознівае пасіўны і актыўны інтэлект.

Фама Аквінскі адмаўляў прыроджаныя ідэі і паняцці, а інтэлект да пачатку пазнання лічыў падобным tabula rasa (). Аднак людзям прыроджаны «агульныя схемы», якія пачынаюць дзейнічаць у момант сутыкнення з пачуццёвым матэрыялам.

пасіўны інтэлект — інтэлект, у які трапляе пачуццёва ўспрыманы вобраз. актыўны інтэлект — абстрагаванне ад пачуццяў, абагульненне; Узнікненне паняцця.