— вядомы японскі , і . Лічыцца адным з самых уплывовых кінарэжысёраў за ўсю гісторыю кіно.

Курасава стварыў 30 фільмаў за 57 гадоў сваёй творчай дзейнасці. Ён па праву лічыцца класікам японскага кіно, чыя творчасць самым істотным чынам паўплывала не толькі на нацыянальны, але і на сусветны кінематограф. Прычым за мяжою ён заўсёды быў больш папулярны, чым у сябе на радзіме.

Жыццё і творчасць

Дзяцінства і юнацтва Нарадзіўся ў сям’і самурая, малодшае дзіця ў сям’і, дзе акрамя яго было шасцёра дзяцей — тры сястры і тры брата. У школе меў аўтарытэт сярод таварышаў, з часам яго абралі старастам, ён адзначаўся ў каліграфіі і кэндо, чым быў асабліва задаволены яго бацька, які, жадаючы перадаць традыцыі старажытнага самурайскага роду сваім дзецям, спрабаваў выхаваць у сыноў прыхільнасць да вайсковай службы. Аднак у яго гэта не атрымалася.

Старэйшы брат Акіры, Хейга, насуперак волі бацькі, выступаў падчас сеансаў нямога кіно каментатарам (бенсі) пад псеўданімам Тэймей Цуда, быў прыкметнай асобай Такійскага бамонду. Акіра ўпотай ад бацькі наведваў яго, разам яны наведвалі йосе (традыцыйную японскую эстраду) і кінатэатры. Ва ўзросце 27 гадоў, Хейга разам са сваёй сяброўкай, сыйшоў у горы і там яны здзейснілі двайное самазабойства. У гэты час Акіра ўжо быў членам Усеяпонскай асацыяцыі пралетарскага мастацтва, яго працы, прысвечаныя класавай барацьбе, выстаўляліся ў рамках выставак асацыяцыі. Нягледзячы на тое, што ў 1928 ён праваліўся на іспыце ў мастацкую школу, яго праца «Seibutsu» была прызнана крытыкай і выстаўлена на Nika Exhibition, што можна лічыць кропкай адліку ў яго мастацкай кар’еры. Аднак, матэрыяльнай выгады гэта не прыносіла і ў 1936 годзе, А. Курасава, прайшоўшы цяжкі конкурс (прыкладна 100 чалавек на месца), атрымаў месца памочніка рэжысёра ў кампаніі PCL («Photo Chemical Laboratories»), якая, аб’яднаўшыся з трыма іншымі, у 1937 годзе становіцца студыяй «Toho».

Каб хоць неяк зарабіць, Курасава піша адзін кінасцэнарый за другім, аднак іх пастаноўку давяраюць не яму, а другарадным рэжысёрам студыі. Затое яго роля ў стварэнні фільмаў Ямамота становіцца ўсё больш прыкметнай. На здымках нашумелага фільма «Конь» на некаторых этапах ён фактычна замяшчае рэжысёра і яго праца становіцца вядомай.

Першыя пасляваенныя гады Падчас Другой сусветнай вайны, калі Японія ўжо спазнала паражэнні, а дух мілітарызму ў мастацтве саслабеў і з’явілася магчымасць зняць выключна забаўляльнае кіно, у 1943 Курасава ставіць свой першы самастойны фільм — «Сугата Сансіра» («Паданне пра дзюдо»), паводле ўласнага сцэнарыя, напісанага на аснове аднайменнага рамана Цунеа Таміта. Камерцыйны поспех фільма быў настолькі вялікі, што праз 2 гады кінакампанія «ТОНО» вымусіла Курасаву зняць працяг — «Сугата Сансіро 2» або «Новая сага пра дзюдо» (1945). Паміж гэтымі дзвюма фільмамі Курасава здымае сучасны фільм паводле ўласнага арыгінальнага сцэнарыя «Самыя пяшчотныя» (1944). Карціна не была ўхвалена цэнзурай, але ў пракат усё-такі выйшла. Адну з галоўных роляў у фільме выканала яго будучая жонка Ёга Якуці. Вяселле адбылося 21 мая 1945, а 20 снежня ў іх нарадзіўся сын — Хісаа Курасава.

Наступная карціна «Наступаючыя тыгру на хвост» (1945) — экранізацыя спектакля «Кандзінтэ», надоўга адбіла ў Курасавы любоў да тэатра «Кабукі». Нягледзячы на погляды сваёй маладосці, Курасава ў гэты неспакойны час не захапляўся палітыкай, палітычная тэма таксама з’яўляецца ў яго творчасці — у фільме «Не шкадую за сваё юнацтва» (1946), які расказвае пра студэнтаў антымілітарыстаў, і ў карціне «Вясёлая нядзеля» (1947), дзе рэжысёр паказаў аб’ёмную і жывую карціну пасляваеннага грамадства. Усё больш Курасава спрабаваў проста рабіць сваё кіно, па магчымасці абыходзячы цэнзурныя заслоны. Фільм «Творцы заўтрашняга дня» (1946), зроблены паводле заказу прафсаюза працаўнікоў «ТОНО» і складаўся з трох навел, кожную з якіх здымаў іншы рэжысёр, нават не ўключаецца ў фільмаграфіі Курасавы. Гэтая праца пераконвае Курасаву ў немагчымасці для сябе калектыўнай творчасці. Пазней гэта адзначаецца і ўсімі тымі, каму давялося працаваць з Курасавай — ён належыць да пароды рэжысёраў-дэспатаў, якія падпарадкоўваюць свайму погляду ўвесь астатні калектыў і здымаюць іменна «аўтарскую» версію фільма.

Пераход да самастойнай працы Пераломным у жыцці і творчасці Курасавы стаў 1948 год. 8 лютага 1948 года памёр яго бацька Ісаму Курасава. І ў гэтым жа годзе Курасава сустрэў акцёра Тасіра Міфунэ, які насыціў сваёй энергетыкай вялікія карціны Курасавы. Курасава лічыў яго за «другое я», іх першая сумесная праца — «П’яны анёл» (1948) стала, па словах Курасавы, першай яго сапраўды незалежнай карцінай. Неўтаймаваную энергентыку Міфунэ гарманічна ўраўнаважваў яго партнёр — таленавіты і глыбокі японскі акцёр Такасі Сімура, які працаваў з Курасавай яшчэ з самога першага фільма рэжысёра — «Сугата Сансіро». Таксама менавіта з «П’янага анёла» пачынаецца супрацоўніцтва Курасавы з кампазітарам Хаясакай, іх творчы саюз прынёс у свет кінамузыкі шмат новага і беззваротна змяніў яе.

З гэтай цудоўнай камандай Курасава адразу ставіць чатыры карціны: «Таемная дуэль» (1949), «Бяздомны сабака» (1949) і «Скандал» (1950). Наступны фільм — «Расёмон» (1950) прынёс Курасаве сусветную вядомасць. У аснову сцэнарыя пакладзеныя псіхалагічныя навелы вялікага японскага навеліста пачатку 20 ст. Руноскэ Акутагавы «У гушчары» і «Брама Расемон». Фільм апавядае аб неспасціжнасці ісціны. Аднак, у год здымак у Японіі абдыўся сур’ёзны канфлікт паміж незалежнымі кінематаграфістамі і манапалістамі, таму на радзіме аўтара фільм прайшоў незаўважаным. Але Джуліяна Страмінджолі, кіраўнік «Уніталія фільм», убачыўшы карціну ў Токіа, без ведама аўтара павёз яе на кінафестываль у Венецыю. Фільм атрымаў галоўны прыз — Залатога льва Святога Марка. Але не ўсе былі згодныя з аб’ектыўнасцю рашэння журы. Напрыклад, японскія крытыкі сцвярджалі, што Курасава — не чыста японскі мастак, а касмапаліт і працы яго арыентаваныя на заходнюю публіку. Некаторыя заходнія крытыкі тлумачылі поспех фільма яго экзатычнасцю. Аднак, насуперак падобным выказванням, у 1952, пасля поспеху ў амерыканскім пракаце, карціна атрымала «Оскара» як найлепшы замежны фільм, а ўжо ў 1982 «Расемон» атрымлівае яшчэ адну ўзнагароду — Льва Львоў Венецыянскага кінафестывалю. Сёння мала хто сумняваецца, што гэты фільм з’яўляецца скарбам сусветнага кінематографа.

У наступнай працы Курасава звяртаецца да рускай класікі і экранізуе раман Дастаеўскага. Фільм «Ідыёт» (1951), у некаторых сваіх інтэрв’ю, Курасава называе сваёй найлепшай працай. Дзеянне рамана перанесена ў сучасную Японію на самы паўночны востраў Хакайда, і адзінае, што нагадвае пра Расію ў карціне — гэта снег. Найярчэйшая роля зноў за Тасіра Міфунэ — Рагожын, які носіць у карціне, як і іншыя персанажы, японскае імя — Акама. Фільм быў высока ацэнены шматлікімі даследчыкамі творчасці Дастаеўскага, у тым ліку і рускімі (Б. Бурсаў). Аднак на радзіме гэты фільм зноў быў падвергнуты самай жорсткай крытыцы за яго неадпаведнасць жанру традыцыйнай меладрамы, на якім спецыялізавалася фірма «Сетыку» з якой Курасава супрацоўнічаў, здымаючы гэту карціну. Рэжысёру прыйшлося вярнуцца на «ТОНО».

4 лістапада 1952 года памерла маці Акіры Курасавы, Шыма Курасава. У гэтым жа годзе ён здымае адзін з сваіх самых сумных фільмаў — «Жыць» (арыгінальная назва — «Ікіру») пра апошнія дні жыцця чыноўніка, у якога лекары выявілі невылечную хваробу. Галоўную ролю бліскуча выканаў Такасі Сімура. Фільм удастоіўся прэміі Срэбны мядзведзь на Берлінскім кінафестывалі (1954). 29 красавіка 1954 у Курасавы нарадзілася дачка — Казука.

Адзін з найвядомейшых фільмаў Курасавы «Сем самураяў» (1954) задумваўся аўтарам як хроніка аднаго дня з жыцця самурая, які завяршаецца абрадам харакіры з-за нязначнага промаху зробленага на працягу дня. Аднак, добрага сцэнарыя з гэтай гісторыі ніяк не атрымлівалася, і рэжысёр загадаў здымачнай групе заняцца пошукамі гістарычных фактаў з эпохі старажытнай Японіі. Тады і з’явіўся сюжэт пра самурая, які наняўся абараняць сялян ад разбойнікаў за ежу і жыллё. Шматлікія даследчыкі творчасці рэжысёра лічаць гэты фільм самым лепшым яго творам. Упершыню ў сусветным кіно была выкарыстана вельмі папулярная сёння тэхніка адначасовай здымкі трыма рознапланавымі камерамі. Тут жа і прыём здымкі рапідам, геніяльна развіты пасля ў сваёй творчасці Джонам Ву. Біяграфіі кожнага з сямі самураяў былі запісаныя ў асобны нататнік, фільм незвычайна рэалістычны і ўключае ў сябе 284 эпізоды (у «Расемоне» іх, напрыклад, было 57). Поўная версія доўжыцца 3:23, але для сусветнага праката і Венецыі фільм быў зрэзаны да 2:40.

«Сем самураяў» атрымлівае «Сярэбранага льва». Апроч таго, у адрозненне ад «Расёмона», фільм карыстаўся нябачаным поспехам і ў Японіі, што было вельмі дарэчы, бо да выхаду карціны кампанія «ТОНО» была на грані банкруцтва, з-за таго, што вытворчасць карціны заняла ў чатыры разу больш часу, чым планавалася. У працэсе здымак прадзюсары і Курасава абменьваліся гнеўнымі тэлеграмамі. Прадзюсары выказвалі сваё незадавальненне зацягнутым ходам здымак, а Курасава прасіў іх альбо звольніць яго, альбо даць магчымасць працягваць сваю працу. Але ў выніку задаволеныя засталіся ўсе. Менавіта тады японскія журналісты за складаны і прамы характар празвалі Курасаву «Імператарам».

У 1955 годзе, за месяц да прэм’еры іх апошняй сумеснай працы «Хроніка аднаго жыцця», памірае паплечнік Курасавы па мастацтве, кампазітар Фуміа Хаясака. Працу над карцінай завяршае яго вучань Масару Сата. Ён з гэтага часу становіцца новым кампазітарам Курасавы.

У фільме «Трон у крыві, або Павуковы замак» (1957) Курасава зноў звяртаецца да шэдэўра сусветнай класікі. Гэтым разам ён экранізуе «Макбета» Шэкспіра. Курасава піша арыгінальны сцэнарый, пераносячы дзеянне ў сярэдневяковую Японію, шмат што змяняе, а стыль фільма вызначае традыцыямі тэатра «Но»: пераважна выкарыстоўвае агульны план, а акцёраў просіць паказваць традыцыйныя маскі тэатра. Усімі вядучымі шэкспіраведамі свету адзначаецца фенаменальная адпаведнасць стужкі шэкспіраўскаму духу. Ізноў фільм карыстаецца поспехам у Японіі і за мяжой.

Наступная карціна «На дне» (1957) пераносіць дзеянне п’есы М. Горкага ў старажытны горад Эда — стары Токіа. На першы план выходзіць любоўная драма Пепла (Сутэкіці), ролю якога, як заўсёды бліскуча, выканаў Тасіра Міфунэ. У карціне выкарыстоўваецца музыка Чайкоўскага. Наступны фільм «Тры нягоднікі ва ўтоенай крэпасці» (1958), па задуме Курасавы, мусіў скласці з папярэднімі двума гістарычную трылогію, мэтай якой было пакончыць з псеўдагістарызмам традыцыйных японскіх гістарычных фільмаў («дзідайгэкаў»). У адрозненне ад сваіх калег, Курасава вельмі ўважліва ставіўся да гістарычнай верагоднасці адлюстраванага на экране.

У гэты час кантракт з «ТОНО» падышоў да канца і Курасава адважыўся на стварэнне ўласнай кінакампаніі. «Курасава Про» (Kurosawa Pro) была заснавана ў красавіку 1959 года. Першай карцінай, знятай Курасавай на ўласныя сродкі была «Злыя застаюцца жывымі» (1960) — вельмі вольная інтэрпрэтацыя «Гамлета» пра карупцыю.

Аднак, падобныя стужкі не прыносілі вялікі касы, а кампанія павінна была неяк існаваць. У 1961 Курасава здымае дасціпны і дынамічны баявік «Целаахоўнік» («Yojinbo») аб пра роніна (самурая без сюзерэна), найміце з аповядаў Сюгора Ямамота. Фільм меў вялікі касавы поспех і праз год Курасава зняў працяг карціны — «Адважны Сандзюро» («Sanjuro») (1962). За ролю ў «Целаахоўніку» Тасіра Міфунэ атрымаў званне найлепшага артыста на фестывалі ў Венецыі. Абодва фільмы аказалі вялізны ўплыў на жанр баявіка.

Наступная праца Курасавы «Рай і пекла» (1963) па аповесці Эда Макбейна «Каралеўскі выкуп» закранае сацыяльныя праблемы. У студзені 1965 ён атрымлівае чарговую ўзнагароду — Asahi Culture Award.

Медыцынская драма «Чырвоная барада» (1965) па рамане Сюгора Ямамота «Шпіталь Чырвонай барады» стала апошняй працай Курасавы з Тасіра Міфунэ ў галоўнай ролі. Фільм, здымкі якога доўжыліся амаль два гады, нягледзячы на прызнанне, не прынёс чаканага прыбытку. Кампанія Курасавы стаяла на грані банкруцтва.

Праца ў Амерыцы