Інтэрнэт-мем () — інфармацыя ў той ці іншай форме, якая спантанна набывае папулярнасць у Інтэрнэце праз сацыяльныя сеткі, форумы або месэнджары. Інтэрнэт-мемам можа быць выява, відэа, выказванне або дзеянне, як правіла, дасціпныя і іранічныя. Першыя інтэрнэт-мемы з’явіліся з развіццём анлайн-камунікацый у 1990-х.
Інтэрнэт-мем уяўляе сабой феномен камп'ютарнай камунікацыі. Нягледзячы на сваю адносна нядоўгую гісторыю, інтэрнэт-мем стаў масавай і высока папулярнай з’явай у інтэрнэт-камунікацыі. У інтэрнэт-асяроддзі назіраецца «бум» інтэрнэт-мемаў, узнікла пэўная мода на распаўсюджванне, стварэнне, тыражаванне інтэрнэт-мемаў сярод інтэрнэт-карыстальнікаў .
Навукоўцы, якія вывучаюць палітычны патэнцыял інтэрнэт-мемаў, зважаюць на іх характэрныя асаблівасці. У першую чаргу адзначаецца высокая палітычная афарбаванасць інтэрнэт-мемаў, якая тлумачыцца іх надзённасцю і актуальнасцю. У якасці другой характарыстыкі вызначаецца падабенства інтэрнэт-мема з палітычнай карыкатурай з прычыны задзейнічання стратэгіі высмейвання і гіпербалізацыі вобразаў, а таксама іх камічнай скіраванасці. Асобна адзначаюцца магчымасць рэалізацыі ў меме свабоднага і ананімнага спосабу выказвання палітычнай пазіцыі і пратэсту, а таксама пазіцыянаванне інтэрнэт-мема ў якасці індыкатара палітычнага рэйтынгу.
Вызначэнне інтэрнэт-мема Інтэрнэт-мему ў якасці аб'екта даследавання ў апошнія гады надаецца ўвага ў працах значнай колькасці навукоўцаў, якія разглядаюць яго з розных ракурсаў. Большасць даследчыкаў сыходзяцца ў меркаванні, што інтэрнэт-мем — гэта адзінка інфармацыі, якая свабодна перамяшчаецца ў Інтэрнэце. З пункту гледжання тэорыі камунікацыі, дадзеная з’ява вызначаецца ў першую чаргу як сродак зносін. Некаторыя даследнікі лічаць інтэрнэт-мем маўленчым жанрам, а даследчыца Н. Г. Марчанка мяркуе ў сваіх працах, што інтэрнэт-мем з’яўляецца «сховішчам культурных кодаў сеткавай супольнасці». Лінгвіст С. В. Канашына сцвярджае, што інтэрнэт-мем уяўляе сабой «асаблівы від палімадальнага дыскурсу ў інтэрнэт-камунікацыі». Таксама аўтар у сваім артыкуле «Што такое інтэрнэт-мем?» абагульняе ўсе выкладзеныя вышэй пункты гледжання і выводзіць «універсальную», «агульную» трактоўку дадзенай з’явы: «стэрэатыпнае, устоянае разуменне інтэрнэт-мема шырокай публікай мяркуе менавіта адзінкі інтэрнэт-камунікацыі, якія спалучаюць тэкст і малюнак у квадратнай рамцы». У працах С.В.Канашынай інтэрнэт-мем разглядаецца ў якасці папулярнай палімадальнай адзінкі інтэрнэт-камунікацыі, якая спалучае ў сабе вербальную і невербальную інфармацыю, якая мае стандартызаваную форму і змяшчае ў сваёй аснове эфект ашуканага чакання.
У кантэксце разгляду інтэрнэт-мема як выбарчай тэхналогіі М. Гандалаева вызначае яго ў выглядзе «сучаснай з'явы, якая знаходзіцца на стыку мовы, грамадства і лічбавай камунікацыі і, з'яўляючыся тэхналогіяй масавай самакамунікацыі, уяўляе сабой адносна новую форму сумеснай культуры, якая можа прапанаваць пэўнай частцы насельніцтва магчымасць палітычнага ўдзелу і самавыяўлення».
У традыцыйным шырокім разуменні інтэрнэт-мем — комплексны феномен інтэрнэт-камунікацыі, які ўяўляе сабой цэласную, завершаную адзінку, з тэкстам і карцінкай у квадратнай рамцы. Ён традыцыйна ўспрымаецца як адзінка інфармацыі, якая спалучае тэкставы (надпіс) і графічны (карцінка, фатаграфія, малюнак) кампаненты ў квадратнай рамцы.
Гісторыя тэрміна Тэрмін «мем» упершыню ўжыў оксфардскі прафесар Рычард Докінз у сваёй кнізе «Эгаістычны ген» у 1976 годзе, якая стала класікай. Журналісты, якія пішуць пра Інтэрнэт, хутка правялі паралель паміж спантанна набыўшай папулярнасць інфармацыяй і тэорыяй Докінза аб меметыцы, прадстаўленай ім у кнізе. У ёй ён экстрапалюе на інфармацыйнае асяроддзе канцэпцыю генетыкі і заве «мемам» «адзінку культурнай інфармацыі», здольную «размнажацца». Спачатку слова «мем» перакладалася як «мім» у адпаведнасці з правіламі англійскага вымаўлення слова memeMeme произносится как [], рифмуется с cream.. Прычым, сам Докінз утварыў тэрмін meme («мім») ад грэцкага слова μήμιμα - «падабенства».
Докінз мяркуе, што дадзеныя культурныя адзінкі перадаюцца ад чалавека да чалавека шляхам капіявання або імітацыі, праводзячы пры гэтым аналогію з тэорыямі Чарльза Дарвіна. На думку даследчыка, дарвінізм трансфармуецца ва ўніверсальны метад, які дазваляе выявіць механізмы культурнай эвалюцыі. У выніку "мемам" варта лічыць «культурны рэплікатар», які адказвае за культурную трансмісію. У якасці прыкладаў мемов Рычард Докінз прыводзіць культурныя асаблівасці той ці іншай нацыі, музыку, ментальныя вобразы мыслення, крылатыя словы, узоры нацыянальнага адзення, архітэктурныя аспекты, песні, элементы фальклору, а таксама рэлігійныя асаблівасці — усё тое, што сінтэзуецца ў культуры, перадаецца ад пакалення да пакалення і «імітуецца» ў сваім абліччы.
У цяперашні час слова «мім» практычна не выкарыстоўваецца. У рускай мове прыжылося напісанне і вымаўленне «мем» і яго вытворныя («меметыка», «інтэрнэт-мем»).
Акрамя таго, аўтары артыкулаў у СМЯ і некаторыя блогеры ўспомнілі аб выйшла ў 1994 годзе кнізе «Медыявірус. Як поп-культура таемна ўздзейнічае на вашу свядомасць» амерыканскага даследчыка СМІ і канспіролага Дугласа Рашкофа, у якой ён таксама апісвае падобныя з’явы, называючы іх асаблівымі медыявірусамі.
Пісьменнік Майкл Флін у рамане «У краіне сляпых» называе мемам любую ходкую фразу або ідэю, здольную стаць гістарычна значнай:— Разумееце, ідэі — гэта ключы да ўсяго. Ідэі — мы іх называем «мемы» - кіруюць свядомымі паводзінамі людзей сапраўды гэтак жа, як гены кіруюць іх інстынктамі. «Мемы» Нешта пстрыкнула ў яе памяці. Яна ўспомніла назвы артыкулаў у «Паказальніку». — Раней вы іх называлі «ідэанамі», праўда? Ён здзіўлена міргнуў і паглядзеў на яе з павагай. — Так. Гэта элементарныя ідэі. Па аналогіі з элементарнымі часціцамі. Пратоны, электроны... і ідэоны.
Там жа М.Флін вуснамі свайго героя перасцерагае ад захаплення мемамі і выказвае думку аб іх ролі ў маніпуляванні масавай свядомасцю : — Яны вырошчваюць нацыю рабоў, — вымавіў ён ціхім напружаным голасам. — Тэхнарабаў. Яны падтрымліваюць кожны мем, які пазбаўляе чалавека здольнасці да самастойнага аналізу ці, наадварот, заахвочвае паслухмянасць, бязволле, аднастайнасць думак.
У англамоўным асяроддзі пры аналагічных перадумовах нароўні з тэрмінам «» узнік таксама тэрмін «» («інтэрнэт-феномен»), які сталі ўжываць тыя, хто не жадаў праводзіць паралелі з выкладкамі Докінза або Рашкофа.
У Рунэце першым мемам, атрымалым шырокую вядомасць, стала слова «превед!», у лютым 2006 года імгненна распаўсюдзілася па блогах і форумах і выклікала затым хвалю публікацый і розных водгукаў у СМІ. Паходжанне мема звязана з акварэльным малюнкам амерыканскага мастака-прымітывіста Джона Лур'е. Па сюжэце мядзведзь застае на паляне парачку і кажа ім: «Surprise!», паднімаючы лапы ўверх з жаданнем напалохаць. У рускай версіі карцінкі слова «surprise» было заменена на «Превед!» — эратыўную форму рускага сяброўскага прывітання, у сувязі з чым і жэст узнятых да неба лап набыў зусім іншае значэнне. Мэм даўно выйшаў у афлайн і зажыў сваім жыццём: ён сустракаўся не толькі ў якасці забаўляльных ролікаў, калажаў і гульняў, але нават у СМІ, такіх як Lenta.ru, і рэкламнай прадукцыі буйных брэндаў, такіх як ВТБ 24.
Асноўныя заканамернасці распаўсюджвання
Спантаннаму некантралюемаму распаўсюджванню ад аднаго інтэрнэт-карыстальніка да іншага схільная не ўсякая інфармацыя, а толькі тая, якая якім-небудзь чынам пакідае шматлікіх карыстачоў неабыякавымі да яе. Першапачаткова падобнай выявай распаўсюджваліся анекдоты, жарты (якія паспяхова перадаваліся і да вынаходства Інтэрнэту), спасылкі на кантэнт і файлы з медыя-аб'ектамі пераважна забаўляльнага характару (спачатку малюнкі, затым флэш-ролікі, гуказапісу, відэазапісы), але адмысловая ўвага на з’яву, са з’яўленнем гэтай назвы.
Заходняя даследчыца мемов Сьюзан Блэкмор пазначае мемы, для прасоўвання якіх ключавую ролю адыгрываюць сучасныя тэхналогіі распаўсюджвання інфармацыі, тэрмінам .
Класіфікацыя Адна з тыпалогій была прапанавана Д. Рашкофам на падставе крыніцы паходжання гэтых медыявірусы: штучна створаныя мемы, «кааптаваныя» вірусы або «вірусы-цягачы» і самазараджаюцца вірусы. А. Г. Квят прапануе тыпалогію мемов на аснове іх увасаблення ў медыяаб'ектах: маўленчыя клішэ, візуальныя і аўдыёвізуальныя аб'екты, вобразы рэальных або выдуманых персанажаў медыяпрасторы, брэнды кампаній або тавараў, а таксама тэматычныя дамінанты медыяпрасторы. Ю. В. Шчурына прыводзіць тыпалогію мемов, па тыпе іх носьбіта: тэкставы мем; мем-карцінка; відэамем; крэалізаваны мем, які складаецца з тэкставай і візуальнай часткі. У працы Н. А. Зіноўёвай прадстаўлена тыпалогія, заснаваная на дыхатаміях:
Крыніца мема. Дыхатамія - ісціна-хлусня. Аб'ект рэальнасці, які патрабуе адлюстравання. Дыхатамія - персанаж-падзея (ідэя). Апеляцыя да ўзроўню ўключанасці ў культуру. Дыхатамія - традыцыя-інавацыя. Сэнсавыя дамінанты. Дыхатамія - фон-фігура. Форма адлюстравання. Дыхатамія - малюнак-тэкст. Эфект уздзеяння. Дыхатамія - думка або дзеянне.
Яшчэ адна з тыпалогій інтэрнэт-мемов па Ю. В. Шчурынай.
Тэкставыя мемы; Мемы-малюнкі; Медыямемы; Гіфы (гіфкі).
Даследчыца С. В. Канашына прыводзіць асноўную характарыстыку інтэрнэт-мемов:
Віруснасць. Яна разумеецца як яго здольнасць хутка распаўсюджвацца ў Інтэрнэце і тыражавацца вялікай колькасцю копій сярод інтэрнэт-карыстальнікаў. Механізм распаўсюджвання інтэрнэт-мема нагадвае прынцып цыркуляцыі ў сетцы небяспечных камп’ютарных вірусаў, таму ў англійскай мове існуе выраз go viral (літар. «стаць вірусным»), якое азначае «распаўсюджвацца з велізарнай хуткасцю, стаць папулярным», якое часта выкарыстоўваецца ў дачыненні да інтэрнэт-мемам. Акрамя таго, існуе англійскае слова virality, якое па значэнні выказвае ідэю віруснасці і таксама часта ўжываецца да інтэрнэт-мемам, але якое ў рускай мове прынята перакладаць як «виральность», а не як «віруснасць». Тэрмін «віруснасць» уяўляецца пераважным, паколькі стварае прамую аналогію з «віруснай» прыродай интернетмема, якая дазваляе яму імгненна разлятацца ў прасторы інтэрнэту. Рэпліцыруемасць. Яе можна вызначыць як яго ўласцівасць репродуцироваться ў Інтэрнэце, то ёсць прайгравацца, размнажацца. На гэтую ўласцівасць паказваў Рычард Докінз у сваёй кнізе «эгаістычны ген», адносячы ўсе мемы да класа рэплікатараў, гэта значыць да самовоспроизводящимся адзінкам, якія падобна генам капіюе сябе і могуць мутаваць. Менавіта гэта ўласцівасць дазваляе інтэрнэт-мемам ўтвараць бясконцую сістэму адзінак, у якой штодня з’яўляюцца новыя кампаненты ў выніку капіявання. Частка адзінак пры капіяванні «муціруе», гэта значыць змяняецца, такім чынам, сістэма абнаўляецца. Серыйнасць. Яе можна разглядаць як здольнасць інтэрнэт-мема ўтвараць серыі, то ёсць шэрагі «роднасных», падобных адзінак. Дадзеныя серыі аб’яднаны агульнай тэматыкай, ідэяй і падобныя па афармленні. Пры гэтым не ўсе мемы ўтвараюць серыі, Гэты прыкмета з’яўляецца факультатыўным, але, тым не менш, серыйнасць выступае асноватворным прыкметай інтэрнэт-мема, паколькі адлюстроўвае такія важныя якасці інтэрнэт-мема, як паўтаральнасць і масавасць. Эмацыйнасьць. Эмацыйнасць інтэрнэт-мема — гэта яго ўласцівасць перадаваць пэўныя эмоцыі і заклікаць да іх. Як правіла, інтэрнэт-мемы «пазітыўна зараджаныя» і выказваюць такія эмоцыі, як радасць, захапленне, здзіўленне. Адначасова сустракаюцца сумныя мемы, якія апелююць да суму, расчаравання і іншага. Эмацыйнасць з’яўляецца адным з асноўных прыкмет інтэрнэт-мема, а перадача інтэрнэт-мема ад аднаго інтэрнэт-карыстальніка іншаму звычайна ажыццяўляецца з мэтай падзяліцца пэўнай эмоцыяй. Часцяком інтэрнэт-мемы нясуць мінімальны змястоўны кампанент, здаюцца бессэнсоўнымі, прымітыўнымі знакамі, іх змястоўная худзізна кампенсуецца ярка выяўленым эмацыйным патэнцыялам.