Беларускія гаворкі ў Расіі — функцыянаванне беларускіх гаворак сярод аўтахтоннага насельніцтва і мігрантаў на тэрыторыі Расійскай Федэрацыі. Тэрыторыі Смаленшчыны, заходняй Браншчыны і паўднёвай Пскоўшчыны маюць найбольш цесныя гістарычныя і лінгвістычныя сувязі з беларускай мовай, бо належаць да этнічнай мяжы рассялення беларусаў. Акрамя гэтага, беларуская мова і яе гаворкі выкарыстоўваліся перасяленцамі ў Калінінградскай вобласці і Сібіры.

Гісторыя і рассяленне

У еўрапейскай частцы Расіі да тэрыторый з найбольш выразным беларускім моўным уплывам адносяцца Смаленшчына, заходняя Браншчына і паўднёвая Пскоўшчына (раёны гарадоў Себеж і Невель). Працэсы фарміравання мясцовых гаворак былі цесна звязаны з сацыяльна-гістарычнымі ўмовамі на памежжы рускіх зямель і Вялікага Княства Літоўскага, а пазней — Рэчы Паспалітай. Смаленшчына была далучана да Вялікага Княства Літоўскага ў 1395 годзе ў часы кіравання вялікага князя Вітаўта і заставалася ў яго складзе да 1514 года. Пазней, у выніку Дэвулінскага перамір’я 1619 года, Смаленшчына разам з Чарнігаўшчынай, Севершчынай і паўднёвымі ўскраінамі Пскоўшчыны зноў вярнулася ў склад Рэчы Паспалітай. Гэтыя тэрыторыі былі канчаткова страчаны на карысць Расіі толькі ў 1667 годзе паводле Андрусаўскага перамір’я. Каля ста пяцідзесяці гадоў суіснавання ў межах адной дзяржавы паспрыялі таму, што ў маўленні сельскага насельніцтва гэтых зямель распаўсюдзіліся моўныя рысы, характэрныя для беларушчыны. Важным фактарам было і тое, што да 1696 года афіцыйнай мовай Вялікага Княства Літоўскага заставалася старабеларуская мова.

Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай у 1772 годзе пачалася інтэнсіўная русіфікацыя далучаных тэрыторый. Нягледзячы на гэта, адсутнасць жорсткіх адміністрацыйных бар’ераў паміж Магілёўшчынай, Віцебшчынай з аднаго боку і Смаленшчынай ды Браншчынай з другога спрыяла таму, што сяляне захоўвалі беларускія гаворкі.

Акрамя аўтахтонных зямель, беларуская мова гучала сярод мігрантаў. У Калінінградскай вобласці пражывае ад 50 да 100 тысяч беларусаў. Гэты рэгіён не мае аўтахтоннага славянскага насельніцтва, бо засяляўся пасля Другой сусветнай вайны. Сяляне, якія прыбывалі з беларускіх зямель, першапачаткова карысталіся роднай гаворкай. Міграцыйныя працэсы адбіліся нават у тапаніміцы, дзе з’явіліся такія назвы, як Мазырскае, Палеск або Нова-Бабруйск. Аднак з-за спецыфікі ваенізаванага рэгіёна русіфікацыя тут адбывалася значна хутчэй, чым у іншых месцах.

Беларусы таксама сяліліся ў Сібіры, у тым ліку ў паўднёвым Забайкаллі. Даследчыкі Ян Чэрскі і Бенедыкт Дыбоўскі згадвалі пра кантакты з беларусамі, якія ўдзельнічалі ў будаўніцтве Транссібірскай магістралі (Кругабайкальскай чыгункі). Насельніцтва вёскі Култук павялічылася ўдвая дзякуючы прытоку людзей з Віленскай, Гродзенскай, Мінскай, Віцебскай і Смаленскай губерняў. Сёння нашчадкі беларусаў пражываюць уздоўж чыгункі ад ваколіц Слюдзянкі да вёскі Выдрына.

Гісторыя даследаванняў

Вызначэнне мяжы паміж беларускімі і рускімі гаворкамі заўсёды выклікала шмат навуковых і палітычных дыскусій. У сярэдзіне XIX стагоддзя расійскі даследчык Пётр Шастакоў адзначаў, што ва ўсходніх раёнах Смаленшчыны мова мае рысы велікарускія, а ў заходніх прысутнічаюць шматлікія беларускія і польскія элементы. Вядомыя лінгвісты Яўхім Карскі і Аляксей Сабалеўскі адносілі гаворкі Смаленшчыны да беларускіх. На дыялекталагічнай карце рускай мовы ў Еўропе, складзенай у 1915 годзе Мікалаем Дурнаво, Мікалаем Сакаловым і Дзмітрыем Ушаковым, Смаленшчына таксама ўключалася ў склад беларускіх паўночна-ўсходніх гаворак. З гэтым згаджаўся і беларускі лінгвіст Пётр Бузук. У 1969 годзе расійскі даследчык Мікіта Талстой сцвярджаў, што практычна ўсю Смаленшчыну варта лічыць беларускай.

Значны ўклад у даследаванне заходняй Смаленшчыны і паўночнай Браншчыны ўнёс Павел Растаргуеў. Першапачаткова ён адносіў гэтыя гаворкі да пераходных беларуска-паўднёвавелікарускіх, пазней пачаў называць іх змяшанымі, падкрэсліваючы, што яны маюць беларускую аснову, але з XVI стагоддзя падвяргаюцца сістэматычнай русіфікацыі. У сваёй манаграфіі, прысвечанай гаворкам Смаленшчыны, ён падрабязна апісаў іх фанетычную, марфалагічную і сінтаксічную структуру. Пасля Другой сусветнай вайны фанетыку заходняй Браншчыны даследаваў А. Пянкоўскі, марфалогію — Г. Дзямідава, а Зінаіда Жакава аналізавала моўныя сувязі Смаленшчыны. Сінтаксіс пераходнай беларуска-рускай зоны стаў прадметам вывучэння Святланы Прохаравай, якая на аснове матэрыялаў з дзесяці раёнаў Смаленскай вобласці пацвердзіла пераходны характар мясцовых гаворак.

На сучасным этапе расійскія дыялектолагі часта ігнаруюць даўнія этнагістарычныя межы і разглядаюць сучасную адміністрацыйную мяжу як сімвалічную мяжу паміж беларускімі і рускімі гаворкамі, нягледзячы на тое, што ў падручніках па рускай дыялекталогіі (напрыклад, аўтарства Капіталіны Захаравай і Варвары Арловай) фіксуюцца відавочныя беларускія рысы на тэрыторыі Расіі.

Моўныя асаблівасці У гаворках, што бытуюць у заходняй частцы Расійскай Федэрацыі (на Смаленшчыне, Браншчыне і паўднёвай Пскоўшчыне), захоўваецца шэраг тыпова беларускіх рыс, якія з’яўляюцца характарыстыкай паўночна-ўсходняга дыялекту беларускай мовы.

У галіне фанетыкі для гэтых рэгіёнаў характэрна дысімілятыўнае аканне жыздрынскага (або беларускага) тыпу, якое пераважае або суіснуе з іншымі тыпамі акання на Смаленшчыне, Браншчыне і на тэрыторыі паўднёвай Пскоўшчыны, што мяжуе з Віцебшчынай. На Смаленшчыне, на захад ад Бранска і ў паўднёвай частцы Пскоўшчыны сустракаецца яканне жыздрынскага тыпу.

На ўсёй Смаленшчыне і Браншчыне, а таксама ў паўднёвай Пскоўшчыне распаўсюджана вымаўленне гукага фрыкатыўнага г [γ]. У заходняй частцы Смаленшчыны і Браншчыны, а таксама на паўднёвай Пскоўшчыне спарадычна фіксуецца вымаўленне цвёрдага ч. Вельмі распаўсюджаным з’яўляецца пратэтычны зычны в перад галоснымі ў пачатку слова (напрыклад, востры, вуліца), гэтая з’ява ахоплівае тэрыторыю значна шырэйшую за межы Вялікага Княства Літоўскага.

На памежжы з Беларуссю сустракаюцца формы тыпу ежджу і дождж.

На тэрыторыі Смаленшчыны і заходняй Браншчыны пашырана вымаўленне нескладовага ў у сярэдзіне слова як перад звонкімі, так і перад глухімі зычнымі, а таксама ў пачатку слова (траўка, праўда). Таксама гук ў выступае на месцы гістарычнага л у канцы дзеясловаў прошлага часу і ў сярэдзіне назоўнікаў (упаў, доўга), а канцавы в пераходзіць у ў у назоўніках тыпу любоў, дамоў, сталоў.

Вымаўленне мяккіх д і т, набліжанае да беларускага дзекання і цекання (напрыклад, цёця, дзень), ахоплівае заходнюю Смаленшчыну і паўднёвую Пскоўшчыну. Вымаўленне цвёрдага р, характэрнае для тэрыторыі былога рассялення радзімічаў, фіксуецца на заходняй Браншчыне. Паўсюднай з’яўляецца вымаўленне падоўжаных зычных (свіньня, стульля, плацьце).

Сярод марфалагічных асаблівасцей, тоесных беларускай мове, адзначаецца наяўнасць канчатка -ах у назоўніках множнага ліку ў канструкцыях з прыназоўнікам па (па дамах, па трубах). На тэрыторыі паўднёвай Пскоўшчыны і Смаленшчыны часта сустракаюцца формы прыметнікаў мужчынскага роду з канчаткам -эй (молодэй, глухей) і жаночага роду з канчаткам -эй у давальным і месным склонах (з молодэй, без глухей).

Займеннік трэцяй асобы множнага ліку часта мае форму яны, а ў адзіночным ліку — яна і ён. Формы давальнага склону жаночага роду тыпу тэй, аднэй характэрныя для ўсёй Смаленшчыны, большасці Браншчыны і паўднёвай Пскоўшчыны.

Дзеясловы другой асобы множнага ліку маюць канчатак -іце (несі́це), а дзеясловы першага спражэння вызначаюцца сталым націскам на канчатку (несіцё́ / несіце́ , беріцё́ / беріце́). Дзеясловы даць і есці ў другой асобе адзіночнага ліку маюць формы дасі́, есі́.

У сінтаксісе і лексіцы вылучаюцца спалучэнні лічэбнікаў два, тры, чатыры з формамі назоўнікаў множнага ліку ў назоўным склоне (два мужыкі, тры сталы).

У канструкцыях з прыназоўнікам па выкарыстоўваецца месны склон множнага ліку (па рэках). Пашырана выкарыстанне часціцы ці ў пытальных сказах (ці ты быў). Паўсюднай з’яўляецца канструкцыя тыпу пойті в ягоды, пойті в грібы.

У лексіцы Смаленшчыны і Браншчыны захавалася шмат слоў, тоесных беларускім, сярод якіх буракі, парэчка, порткі, кавалак, шлях, не ведаць, птушка, раптам, трохі, убачыць і іншыя.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Дыялекты беларускай мовы Катэгорыя:Мовы Расіі Катэгорыя:Беларусы ў Расіі