Этнаграфі́чная мяжа́ памі́ж белару́самі і літо́ўцамі — гістарычна зменлівая зона этнакультурнага і моўнага кантакту паміж беларусамі і літоўцамі, а таксама працэс яе навуковага, статыстычнага і картаграфічнага вызначэння ў даследаваннях XIX — пачатку XX стагоддзя. З-за працяглага суіснавання абодвух народаў у межах адной дзяржавы, а таксама з прычыны складанага перапляцення канфесійных і моўных фактараў, правядзенне дакладнай мяжы паміж імі ўяўляла сабой адну з найскладанейшых задач для этнографаў і статыстыкаў Расійскай імперыі.
Гістарычныя перадумовы і праблемы ідэнтыфікацыі На пачатку XIX стагоддзя праблема дакладнага вызначэння этнічнай мяжы паміж двума народамі практычна не ўздымалася. Пасля далучэння беларускіх і літоўскіх зямель да Расійскай імперыі ў выніку падзелаў Рэчы Паспалітай уся гэтая тэрыторыя (так званы Паўночна-Заходні край) традыцыйна ўспрымалася як гістарычная «Літва», а яе жыхары часта атаясамліваліся з палякамі з-за моцнага польскага культурнага ўплыву. У 1802 годзе расійскі навуковец В. М. Севяргін, які падарожнічаў праз Шаўлі, Коўна, Вільню, Гродна і Мінск, у сваіх нататках падрабязна апісваў мясцовых жыхароў, называў розныя этнічныя групы (палякі, яўрэі, латышы), аднак ні разу не ўжыў тэрміны «літоўцы» ці «беларусы» ў дачыненні да асноўнага насельніцтва краю.
Галоўнай праблемай для даследчыкаў стала тое, што на працягу сямі стагоддзяў беларусы і літоўцы жылі ў аднолькавых палітычных абставінах у складзе Вялікага Княства Літоўскага, з прычыны чаго выразная мяжа паміж імі амаль згубілася. Асабліва моцна гэта выяўлялася на тэрыторыі гістарычнай Віленшчыны і ў этнакантактных зонах. Аўтар «Рассказов о Литве и литовцах» пад крыптанімам «Г. Р.» напрыканцы XIX стагоддзя так апісваў мясцовую этнічную невыразнасць:
Даследчыкі і фалькларысты часта адзначалі надзвычайнае падабенства культуры і побыту двух народаў. Такое бачанне тоеснасці сялян доўгі час выклікала свядомае нежаданне мясцовых інтэлігентаў, якія настальгавалі па часах Вялікага Княства Літоўскага, вынаходзіць і супрацьпастаўляць адзін «этнаграфічны» народ іншаму, што руйнавала б канцэпцыю адзінай «палітычнай нацыі» мясцовай шляхецкай элітыВнукович Ю. И. «Главное, здесь Литва уже выделена от Руси». Конструирование отличительности литовцев и белорусов в этнографическом дискурсе XIX века // Этнокультурная идентичность: феноменология и вариативность в контекстах истории XIX—XXI веков: Материалы Девятнадцатых Международных Санкт-Петербургских этнографических чтений. — СПб.: Российский этнографический музей. — 2020. — С. 70—75.. Этнограф Р. Падбярэскі ў 1844 годзе, апісваючы літоўцаў, што жылі ў Лепельскім павеце, акцэнтаваў увагу менавіта на іх падабенстве да беларусаў, вылучаючы толькі нязначныя адрозненні ў вопратцы і тыпе барады. Значна пазней А. Кіркор у выданні «Живописная Россия» таксама сцвярджаў, што абрады (напрыклад, дажынкі), адзенне, знешні выгляд і нават стаўленне да нашэння барады ў літоўцаў і беларусаў амаль аднолькавыя.
Калі ж з развіццём нацыянальных рухаў паўстала неабходнасць вылучэння «чыстых» нацыянальных тэрыторый, не закранутых знешнім уплывам, літоўскія дзеячы ў якасці ідэальнага рэгіёна абралі Жмудзь, каларыт якой дазваляў максімальна адмежавацца ад славянскіх суседзяў. У беларусаў падобную ролю «чыстых» рэгіёнаў пазней выконвалі Палессе і Падзвінне. Разам з тым, пытанне прыналежнасці змешанай Віленшчыны заставалася вострым.
Першыя спробы картаграфічнага і статыстычнага размежавання Інтэнсіўны пошук «сапраўднай этнаграфічнай мяжы» разгарнуўся ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Адным з першых, хто паспрабаваў аддзяліць «уласную Літву» ад славянскіх зямель, быў гісторык Т. Нарбут. Аднак ён значна спрасціў сабе задачу і правёў межы рассялення літоўцаў пераважна па добра бачных прыродных аб’ектах — рэках, азёрах і балотах.
У 1851 годзе акадэмік П. І. Кёпен выдаў першую навуковую этнаграфічную карту еўрапейскай часткі імперыі. Даследчык прызнаваўся, што найбольшыя цяжкасці ў яго выклікала менавіта вызначэнне межаў рассялення літоўцаў, якія ён беспаспяхова спрабаваў высветліць яшчэ з 1827 года. Каб вырашыць гэтую задачу, П. І. Кепен сабраў звесткі з 277 рымска-каталіцкіх і былых уніяцкіх парафій Віленскай, Ковенскай, Мінскай і Курляндскай губерняў пра мясцовых жыхароў і іх размоўную мову. Гэта дазволіла яму вылучыць на карце агульнае «латышска-літоўскае племя», якое моцна кантраставала з нерасфарбаваным фонам рассялення ўсіх «рускіх» (да якіх афіцыйная расійская навука тады адносіла і беларусаў).
Крытэрыі размежавання: веравызнанне ці мова?
У 1860-я гады актуалізавалася праблема выбару галоўнага крытэрыю для размежавання этнасаў. Стваральнік «Этнаграфічнага атласа заходнерускіх губерняў» (1863) палкоўнік Р. Ф. Эркерт лічыў самым правільным падыходам падзел на аснове веравызнання. Ён прапаноўваў лічыць рускімі (куды ўключаліся і беларусы) усіх праваслаўных, а палякамі — усіх каталікоў. Р. Ф. Эркерт катэгарычна адмаўляў існаванне «каталіцкага беларуса», сцвярджаючы, што такі чалавек сам лічыць сябе палякам, а сваю беларускую мову называе проста «простай». У сваім атласе ён вылучыў літоўцаў у асобную катэгорыю, падзяліўшы іх на ўласна літоўцаў і жмудзінаў.
Аналагічны падыход выкарыстоўваўся і іншымі дзеячамі. Адразу пасля задушэння паўстання 1863—1864 гадоў урадам былі выдадзены тэндэнцыйныя этнаграфічныя атласы А. Ф. Рыціха, якія паказвалі этнічную структуру насельніцтва зыходзячы выключна з канфесійнай прыналежнасці. Больш за тое, у гэтых даследаваннях прысутнічала палітызаваная маніпуляцыя данымі: калі ў версіі атласа 1863 года ў ліку каталікоў Заходняга краю ўказвалася 175 997 «беларусаў» і «чарнарусаў» і 853 706 «літоўцаў», то ў публікацыі 1864 года, не змяняючы агульную колькасць каталікоў, А. Ф. Рыціх прывёў ужо 444 173 «беларуса» і толькі 585 530 «літоўцаў». Дзеля абгрунтавання «рускасці» краю колькасць беларусаў-каталікоў была наўмысна павялічана за кошт літоўцаўДолбилов, М. Д. Русский край, чужая вера: Этноконфессиональная политика империи в Литве и Белоруссии при Александре II / М. Д. Долбилов. — М. : Новое литературное обозрение, 2010. — С. 191—192..
Такі канфесійны падыход сутыкаўся са значнымі праблемамі на практыцы. Капітан А. Карэва адзначаў, што ў межах Віленскай губерні, якія гістарычна належалі Літве, сустракаліся цэлыя каталіцкія прыходы, населеныя славянамі. Мясцовыя сяляне былі каталікамі і захоўвалі літоўскія звычаі, але пры гэтым размаўлялі па-беларуску. Падобная сітуацыя прыводзіла да вострай крытыкі спроб правесці выразную мяжу толькі па рэлігіі. Даследчык С. В. Шалковіч (пад псеўданімам Белорус), крытыкуючы карту М. Ф. Мірковіча, настойваў на існаванні пераходных зон:
У навуковых колах другой паловы XX стагоддзя праблема этнічнай і моўнай мяжы ў Вялікім Княстве Літоўскім таксама заставалася аб'ектам дыскусій. Беларускі даследчык Д. В. Лісейчыкаў, абапіраючыся на пратаколы генеральных візітацый уніяцкіх цэркваў (канца XVII — паловы XVIII стагоддзя), прапанаваў вызначаць лінію рассялення славян і балтаў з дапамогай канфесійнага крытэрыю. Ён выказаў думку, што мяжа шчыльнага рассялення «рускай» (беларускай) этнаканфесійнай супольнасці супадала з тэрыторыяй, на якой функцыянавалі парафіі «грэчаскага абраду» (уніяцкія і праваслаўныя). Паводле яго высноў, у разглядаемы перыяд гэта мяжа праходзіла па лініі: Асвея — Друя — Браслаў — Казяны — Мядзел — Смаргонь — Крэва — Валожын — Рубяжэвічы — Лаўрышава — Ліда — Малое Мажэйкава — Гродна — Сапоцкін, гэта значыць знаходзілася прыкладна за 70 км на ўсход і 90 км на поўдзень ад Вільні. Пры гэтым даследчык адзначыў існаванне шэрагу беларускіх (рускіх) анклаваў сярод балтаў, такіх як Дрысвяты, Ілукстэ, Екабпілс і Гальшаны. Падобны канфесійны падыход быў характэрны і для прац польскага даследчыка Е. Ахманскага, які на падставе даных аб сетцы «старакаталіцкіх» парафій XVI стагоддзя праводзіў мяжу бліжэй да цэнтра Вялікага Княства Літоўскага, прасоўваючы яе аж да Дрысы, Докшыц і Дзятлава.
Статыстычныя казусы і замацаванне моўнага прынцыпу У 1861 годзе афіцэр Генеральнага штаба М. В. Лябёдкін апублікаваў артыкул па статыстыцы Заходняга краю, які абапіраўся на так званыя «парафіяльныя спісы» 1857—1858 гадоў. Гэтыя звесткі, сабраныя мясцовымі святарамі, утрымлівалі вялікую блытаніну паміж этнонімам «літоўцы» і гістарычным палітонімам «літвіны» (пад якім часта разумеліся беларусы-каталікі або наогул усе жыхары былога ВКЛ). У выніку М. В. Лябёдкін налічыў звыш 418 тысяч літоўцаў у Віленскай губерні, звыш 201 тысячы ў Гродзенскай і нават 64 тысячы ў Мінскай губерні. Больш за тое, ён «знайшоў» дзясяткі тысяч літоўцаў на тэрыторыі Валынскай і Кіеўскай губерняў (Украіна), што выклікала здзіўленне ў пазнейшых даследчыкаў. Аўтары «Географическо-статистического словаря Российской империи» на чале з П. П. Сямёнавым-Цян-Шанскім пазней адмовіліся ад гэтых лічбаў, паказаўшы, што прыходскія святары разумелі пад «літоўцамі» беларусаў.
Самаідэнтыфікацыя мясцовага насельніцтва істотна ўскладняла працу статыстыкаў. Нават у канцы XIX стагоддзя ў заходніх паветах Беларусі мясцовыя каталікі часта называлі сябе «літвінамі». У матэрыялах перапісаў і «парафіяльных спісах» святары запісвалі сваіх прыхаджан як «літоўцаў, якія гавораць беларускай мовай» (Вілейскі павет) або «літоўцаў на Русі» (Лідскі павет).
Каб вырашыць гэтую блытаніну, у 1880-х гадах аўтарытэтны даследчык-літуаніст Э. А. Вольтэр прапанаваў выкарыстоўваць выключна моўны прынцып для вызначэння літоўцаў падчас статыстычных даследаванняў. Ён заклікаў адрозніваць «Літву ў гісторыка-геаграфічным значэнні» ад «Літвы этнаграфічнай» і лічыць літоўцам толькі таго, хто ў хатнім побыце гаворыць па-літоўску.
Гэты падыход быў канчаткова замацаваны патрыярхам беларусазнаўства Я. Ф. Карскім на пачатку XX стагоддзя. Пры стварэнні сваёй знакамітай «Этнаграфічнай карты беларускага племені» (1903) ён паклаў у аснову выключна мову. Я. Ф. Карскі пісаў, што ўсе тыя «літоўцы» Віленскай губерні, якія на той момант гаварылі толькі па-беларуску, былі аднесены ім да беларусаў. На фарміраванне «лініі Карскага» таксама аказалі ўплыў даследаванні польскага мовазнаўца Я. А. Карловіча, які яшчэ ў канцы XIX стагоддзя вывучаў распаўсюджванне літоўскіх гаворак і адзначаў, што этнаграфічная мяжа праходзіць значна далей на захад, пакідаючы тэрыторыі сучаснай Віленшчыны славянскімі.
У ходзе Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі (1897) быў канчаткова замацаваны моўны прынцып як аснова ідэнтыфікацыі. Гэта дазволіла больш дакладна вызначыць этнаграфічную мяжу ў складанай кантактнай зоне. Перапіс паказаў, што жыхары, якія ўказалі беларускую мову роднай, абсалютна пераважалі ў чатырох паветах Віленскай губерні: Вілейскім (86,4 %), Дзісенскім (80,7 %), Ашмянскім (79,6 %) і Лідскім (72,4 %)Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст.: у 2-х кн. / А. А. Каваленя [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск : Беларуская навука, 2011. — Кн. 1. — С. 150.. У Свянцянскім павеце беларускамоўныя складалі 47,5 %, а ў Віленскім павеце — 26 % (пры гэтым яны ўтваралі шырокае кола вёсак вакол горада Вільні). У самой жа Вільні 40 % насельніцтва роднай мовай назвала яўрэйскую (ідыш); 30,1 % — польскую; 20,9 % — рускую; 4,3 % — беларускую; 2,1 % — літоўскуюШиряев, Е. Е. Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах / Е. Е. Ширяев. — Минск : Навука і тэхніка, 1991. — С. 76.. Гэтыя статыстычныя даныя значна адрозніваліся ад папярэдніх ацэнак і сфарміравалі сучаснае разуменне этнаграфічнай мяжы паміж беларусамі і літоўцамі.
Дакладная лакалізацыя мяжы ў даследаваннях