Парафія́льныя спі́сы 1857—1858 гадоў, або Прыходскія спісы — маштабнае статыстычнае даследаванне канфесійнага і этнічнага складу насельніцтва Расійскай імперыі, якое з пэўнай доляй умоўнасці лічыцца першым усерасійскім перапісам, што сістэматычна ўлічваў этнічны склад жыхароў. Матэрыялы спісаў сталі важнай, але супярэчлівай крыніцай для гістарычнай этнадэмаграфіі і вывучэння працэсаў фарміравання нацыянальнай ідэнтычнасці ў Цэнтральна-Усходняй Еўропе, у тым ліку на тэрыторыі Беларусі.

Гісторыя стварэння і метадалогія Збор статыстычнага матэрыялу праводзіўся ў 1857—1858 гадах па ініцыятыве акадэміка П. І. Кёпена. Галоўнай мэтай даследавання было ўдакладненне колькасці і рассялення розных народаў імперыі. Складзеная вучоным анкета ўключала ўсяго тры пытанні: аб колькасці насельніцтва, яго веравызнанні і этнічнай прыналежнасці. Апошняе пытанне было сфармулявана наступным чынам: «Якога племені прыхаджане (Велікарусы, Беларусы, Мардва і інш.)».

Разасланыя анкеты запаўнялі мясцовыя святары найменшых тэрытарыяльных падраздзяленняў рэлігійных арганізацый (прыходаў і парафій). П. І. Кёпен меркаваў, што менавіта святары найлепш знаёмыя з мясцовымі ўмовамі і насельніцтвам. Аднак галоўным метадалагічным недахопам гэтага «протаперапісу» стала адсутнасць фіксаванага спісу «плямён» і «народнасцей», а таксама ясных крытэрыяў вызначэння этнічнай прыналежнасці. Святары мусілі самастойна вызначаць, да якога народа належаць іх прыхаджане, што прывяло да частай блытаніны розных ідэнтыфікацыйных катэгорый: этнічных, палітычных, рэлігійных і моўных.

«Фантомныя» этнонімы і праблемы ідэнтыфікацыі Адсутнасць дакладных крытэрыяў прывяла да таго, што ў дасланых адказах з'явілася вялікая колькасць «фантомных» катэгорый, народжаных уяўленнем мясцовых святароў, якія часта абапіраліся на гістарычную літаратуру і старажытныя летапісы. Сярод такіх катэгорый апынуліся назвы старажытных славянскіх і балцкіх плямён: паляне, драўляне, дулебы, яцвягі, крывічы, ціверцы, улічы.

У 1861 годзе сабраныя даныя былі апрацаваны і апублікаваны афіцэрам Генеральнага штаба М. В. Лябёдкіным у часопісе «Записки Русского географического общества». Публікацыя выклікала моцнае здзіўленне і недавер з боку навуковай супольнасці і сучаснікаў перапісу. У прыватнасці, даследчык П. В. Баброўскі неаднаразова падкрэсліваў, што ўяўленні аб існаванні яцвягаў у сярэдзіне XIX стагоддзя з'яўляюцца «грубай памылкай» і што гэты народ даўно знік. Нягледзячы на гэта, сабраныя матэрыялы актыўна выкарыстоўваліся ў Расійскай імперыі для абгрунтавання «рускага» або «польскага» характару заходніх губерняў такімі дзеячамі, як Р. Ф. Эркерт, А. Ф. Рыціх і іншыя.

Рэгіянальная спецыфіка і фіксацыя этнонімаў Матэрыялы парафіяльных спісаў паказалі значную стракатасць этнічнай самасвядомасці або яе інтэрпрэтацыі святарамі ў розных рэгіёнах Беларусі.

Этнонім «беларусы» ў найбольшай ступені быў распаўсюджаны ва ўсходніх і паўночных раёнах: у Віцебскім, Дзісенскім, Лепельскім і Полацкім паветах Віцебскай губерні, а таксама ў Магілёўскай губерні. У Дзісенскім і Лепельскім паветах беларусамі былі названыя як праваслаўныя, так і каталікі.

У процівагу гэтаму на захадзе назіраўся вялікі роскід у азначэннях. Найбольш распаўсюджаным саманазваннем карэннага насельніцтва Гродзенскага, Ваўкавыскага, Слонімскага і часткова Слуцкага паветаў быў этнонім «літвіны». Святары часта называлі сваіх прыхаджан «літоўцамі, якія гавораць беларускай мовай» (у Вілейскім павеце) або «літоўцамі на Русі» і «літоўцамі-славянамі» (у Лідскім павеце). У той жа час у іншых мясцовасцях Гродзенскай губерні мясцовыя жыхары былі запісаныя як беларусы, прычым гэта тычылася і каталіцкага насельніцтва.

Спісы таксама зафіксавалі шэраг лакальных гістарычных назваў: Чарнарусы. Гэты этнонім быў зафіксаваны пераважна ў Слуцкім павеце (у такіх населеных пунктах, як Нясвіж, Гавязна, Клецк, Сіняўка, Лань і іншыя), а таксама ў Ігуменскім павеце. Карты паказваюць, што гэта была адносна вузкая паласа паселішчаў ад Гарадзеі да Агарэвічаў з насельніцтвам каля 19 тысяч чалавек. Бужане. Зафіксаваныя ў прыходах каля ракі Буг у Заходнім Палессі (Брэсцкі і Кобрынскі паветы). Іх існаванне пацвярджалася заўвагамі святароў аб тым, што назва паходзіць ад месца жыхарства. Яцвягі. Група колькасцю звыш 30 тысяч чалавек была «знойдзена» ў Брэсцкім, Кобрынскім, Ваўкавыскім і Бельскім паветах вакол Белавежскай пушчы. Аналіз анкет паказаў, што святары, імаверна, кіраваліся не рэальнай самасвядомасцю сялян, а падручнікам польскай гісторыі М. І. Паўлішчава, адкуль і запазычылі звесткі пра старажытных яцвягаў і ядвінгаў. Крывічы. У Лідскім павеце каля 23 тысяч каталікоў былі аднесеныя да крывічоў, хоць іншымі крыніцамі гэтага перыяду такі этнонім там не пацвярджаецца.

Навуковая ацэнка Сучасныя даследчыкі, у прыватнасці этнолаг і гісторык П. У. Церашковіч, прапануюць тры варыянты інтэрпрэтацыі матэрыялаў парафіяльных спісаў. Па-першае, яны маглі адлюстроўваць рэальныя формы этнічнай самасвядомасці сялян. Па-другое, яны маглі быць трансляцыяй уласнай самасвядомасці святароў. Па-трэцяе, яны маглі ўяўляць сабой выключна ўмоглядныя і кніжныя ўяўленні святароў аб гістарычнай і этнічнай ідэнтычнасці сваіх прыхаджан (як гэта адбылося ў выпадку з «яцвягамі»).

Унікальныя арыгіналы сабраных анкет парафіяльных спісаў захаваліся да нашага часу і знаходзяцца ў фондах Цэнтральнага архіва Расійскай акадэміі навук (ЦА РАН) у Санкт-Пецярбургу, а таксама ў Расійскім дзяржаўным гістарычным архіве.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Перапісы насельніцтва Катэгорыя:Этнаграфія Літвы Катэгорыя:Насельніцтва Расійскай імперыі Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Беларусі Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі