«Асно́вы дзяржа́ўнасці Белару́сі» (ў арыгінале: Асновы дзяржаўнасьці Беларусі) — гістарычна-палітычная брашура (манаграфія), напісаная беларускім гісторыкам прафесарам Мітрафанам Доўнар-Запольскім і выдадзеная ў 1919 годзе. Твор быў гістарычным і юрыдычным абгрунтаваннем права беларускага народа на ўласную незалежную дзяржаву і выступаў як важны дыпламатычны дакумент Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР) на міжнароднай арэне.
Гісторыя стварэння і выданне
Брашура была падрыхтаваная і выдадзеная ў пачатку 1919 года ў Горадні (і паралельна ў Вільні) пры падтрымцы Міністэрства беларускіх спраў пры ўрадзе Літвы. Мэтай выдання было забеспячэнне дыпламатычных місій БНР гістарычнымі і палітычнымі аргументамі для абароны незалежнасці дзяржавы, у першую чаргу падчас Парыжскай мірнай канферэнцыі. Дзеля таго, каб азнаёміць з беларускім пытаннем як мага больш шырокае кола еўрапейскіх палітыкаў, праца М. В. Доўнар-Запольскага была перакладзена і выдадзена на некалькіх мовах: беларускай, рускай, англійскай, французскай, нямецкай і польскай.
У прыватнасці, нямецкамоўная версія пад назвай «Die Grundlagen des Staatswesens Weissrutheniens» распаўсюджвалася Дыпламатычнай місіяй БНР у Берліне і іншых краінах, а ў верасні 1919 года на яе з’явілася рэцэнзія ва ўкраінскім выданні «Воля» ў Вене.
Гістарычная ідэалогія і аргументацыя У гэтым выданні Мітрафан Доўнар-Запольскі сфармуляваў галоўныя пастулаты тагачаснай беларускай гістарычнай ідэалогіі. Адбіваючы закіды працэсаў, звязаных з заходнерусізмам, аўтар катэгарычна адмаўляў расійскую дзяржаўную спадчыну на тэрыторыі Беларусі і даводзіў, што беларускі народ мае поўнае права на ўласнае дзяржаўнае ўладкаванне.
Гістарычную традыцыю беларускай дзяржаўнасці аўтар выводзіў з часоў Полацкага княства (ад Кіева ў другой палове X стагоддзя) і ўласнай дынастыі Рагвалодавічаў. Наступным і найважнейшым этапам дзяржаўнасці разглядалася Вялікае Княства Літоўскае (ВКЛ). Уступаючы ў палеміку з традыцыйнай расійскай і польскай гістарыяграфіяй, Доўнар-Запольскі замяніў звыклы тэрмін «літоўска-руская дзяржава» на «літоўска-беларуская дзяржава», падкрэсліваючы дамінантную ролю беларусаў у стварэнні і развіцці ВКЛ. Ён рабіў акцэнт на тым, што ВКЛ было звязана з Каралеўствам Польскім толькі праз добраахвотную унію, і ігнараваў спадчыну Рэчы Паспалітай, бо яе падзелы прывялі да інкарпарацыі беларускіх земляў Расіяй і наступнай русіфікацыі.
Дэмакратычныя традыцыі беларусаў аўтар даказваў існаваннем вечавога ладу ў старажытных княствах ажно да XIV стагоддзя і рэспубліканскім характарам кіравання ў ВКЛ, дзе вялікі князь абіраўся на пасаду. У гэтым прасочваўся ўплыў гістарычнай школы Іахіма Лялевеля. Асобная ўвага ў працы надавалася дасягненням беларускай культуры, гістарычным постацям (Кірыла Тураўскі, Клімент Смаляціч, Ефрасіння Полацкая, Францыск Скарына, Васіль Цяпінскі), а таксама функцыянаванню старабеларускай мовы як дзяржаўнай у канцылярыі ВКЛ і ў Статутах ВКЛ.
Высновай брашуры стала сцверджанне, што народ з такой шматвяковай дзяржаўнай, культурнай і літаратурнай традыцыяй мае бясспрэчнае права на самастойнасць і ўласную дэмакратычную рэспубліку, нароўні з суседнімі Польшчай і Літвой.
Канцэпцыя межаў і карта БНР
Да брашуры «Асновы дзяржаўнасці Беларусі» (у прыватнасці, да яе іншамоўных выданняў) была далучана карта «Carte de la République Démocratique Blanche-Ruthénienne» (Карта Беларускай Народнай Рэспублікі), якая графічна прэзентавала тэрытарыяльныя прэтэнзіі маладой дзяржавы. Хоць карта не мела подпісу аўтара, у навуковай літаратуры яе стварэнне часта прыпісваецца самому Мітрафану Доўнар-Запольскаму, бо яе паўднёвыя межы цалкам адпавядалі яго навуковым канцэпцыям.
Згодна з тэкстам брашуры і картай, у склад незалежнай Беларусі павінны былі ўвайсці Магілёўская, Мінская і Смаленская губерні цалкам, а таксама значныя часткі Віцебскай, Віленскай, Гарадзенскай і сумежных паветаў Чарнігаўскай, Сувалкаўскай, Пскоўскай, Цвярской, Калужскай і Арлоўскай губерняў. Тэрыторыя ацэньвалася прыблізна ў 258 тысяч квадратных кіламетраў з насельніцтвам каля 12 мільёнаў беларусаў.
Калі ўсходняя мяжа БНР на карце амаль цалкам супадала з этнаграфічнай мяжой беларускага племені, вызначанай Яўхімам Карскім у 1903 годзе, то на поўдні, захадзе і паўночным захадзе аўтары карты кіраваліся не толькі этнаграфічнымі, але і стратэгічнымі ды эканамічнымі інтарэсамі. Так, на поўдні Доўнар-Запольскі катэгарычна ўключаў у склад Беларусі ўсё Палессе (у тым ліку Заходняе з Берасцем і Пінскам), аспрэчваючы прэтэнзіі Украінскай Народнай Рэспублікі і паказваючы пераемнасць Беларусі з ВКЛ. На паўночным захадзе мяжа была праведзена такім чынам, каб БНР атрымала непасрэдную мяжу з Германіяй (Усходняй Прусіяй) у раёне Граева, што давала б дзяржаве кантроль над важнай чыгуначнай лініяй Беласток — Дзвінск.
Значэнне Брашура адыграла надзвычай важную ролю ў фармаванні асноў нацыянальнай дзяржаўнай ідэалогіі. Яна актыўна выкарыстоўвалася дыпламатычнымі місіямі БНР пад кіраўніцтвам Антона Луцкевіча і Канстанціна Езавітава падчас перамоў з прадстаўнікамі Антанты, а таксама для інфармавання замежнай прэсы і грамадскасці аб палітычных мэтах і гістарычным праве беларусаў на незалежнасць.
Крыніцы
Літаратура
Катэгорыя:Кнігі 1919 года Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка Катэгорыя:Гістарыяграфія гісторыі Беларусі Катэгорыя:Манаграфіі Катэгорыя:Выданні на беларускай мове Катэгорыя:Мітрафан Доўнар-Запольскі