Музычная літаратура ў Вялікім Княстве Літоўскім — неад’емная і значная частка кніжнай культуры Вялікага Княства Літоўскага перыяду XVI—XVIII стагоддзяў. Яна ўключала ў сябе рукапісныя і друкаваныя выданні багаслужбовага характару, зборнікі царкоўных і свецкіх спеваў, а таксама тэарэтычныя трактаты па музычнай грамаце. Фарміраванне музычнай кніжнасці адбывалася на скрыжаванні ўсходняй (візантыйска-праваслаўнай) і заходнееўрапейскай (каталіцкай і пратэстанцкай) традыцый, а таксама пры ўдзеле прафесійных свецкіх музыкантаў і майстроў.

Багаслужбовыя музычныя кнігі Сярод праваслаўнага і ўніяцкага насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага найбольш шырока выкарыстоўваліся традыцыйныя музычныя кнігі візантыйскага абраду, такія як «Посная Трыёдзь», «Каляровая Трыёдзь» і «Актоіх». Усе гэтыя кнігі мелі прамыя адносіны да царкоўнага спеву, бо змяшчалі тэксты, прызначаныя для харавога выканання падчас набажэнстваў.

Першапачаткова яны існавалі выключна ў рукапіснай форме і перапісваліся ў манастырскіх скрыпторыях. Аднак ужо на пачатку XVII стагоддзя ў Вільні з'явіліся першыя друкаваныя выданні: «Посная Трыёдзь» (1609) і «Каляровая Трыёдзь» (1609), якія выйшлі са станкоў друкарні Кузьмы і Лявона Мамонічаў. Гэтыя выданні сталі базавымі і больш не перавыдаваліся да канца XVIII стагоддзя, бо малая колькасць друкаваных асобнікаў была галоўнай прычынай працягу масавага ручнога спісвання і перапісвання кніг.

У адрозненне ад Трыёдзяў, «Актоіх» карыстаўся значна большым попытам. Вядомыя тры выданні Актоіха, прызначаныя для Вялікага Княства Літоўскага, якія пабачылі свет у Магілёве (1730, 1740 і 1754 гады). Яны друкаваліся фарматам у 4-ю долю аркуша (quarto) і, каб зрабіць кнігі візуальна больш прывабнымі і зручнымі для чытання, выдаўцы ўпрыгожвалі іх двухколерным друкам (чорнай і чырвонай фарбамі) і гравюрамі-ілюстрацыямі.

Ірмалойная традыцыя Самым распаўсюджаным і характэрным тыпам музычнай кнігі ў ВКЛ стаў Ірмалой (Ірмалагіён) — зборнік царкоўных спеваў (ірмасаў), прызначаных для кліраса. Даследчыкі адзначаюць, што менавіта ў гэтых зборніках фіксавалася трансфармацыя музычнай культуры: старая сістэма безлінейнага запісу нот (знаменны распеў або «крукі») паступова замянялася на больш дасканалую і зручную пяцілінейную сістэму (так званае «кіеўскае знамя»). Большасць даследчыкаў адзначаюць, што менавіта ў ВКЛ склалася свая самастойная беларуска-ўкраінская школа нотнага пісьма, якая істотна адрознівалася ад маскоўскай безлінейнай традыцыіПикарда Дз. Царкоўная музыка на Беларусі 989—1995. Мн., 1995..

Музычныя рукапісы Ірмалояў перапісваліся ў розных рэгіёнах краіны. Значным помнікам з'яўляецца рукапісны Ірмалой з вёскі Суражская (пазней Віцебская вобласць), створаны ў 1758 годзе. У ім на палях пакінуты шматлікія запісы мастака-перапісчыка Тамаша Іраноўскага, якія яскрава сведчаць пра працэс яго працы: «Хто яго (Ірмалой) украдзе, таму рука па локаць адпадзе, у Бога грэх, у людзей сорам».

Першай вядомай кірылічнай друкаванай кнігай, у якой былі надрукаваны ноты, стаў «Анфалагіён» (або «Цветаслоў»), выдадзены ў 1647 годзе ў Куцеінскай друкарні пад кіраўніцтвам Іаіля Труцэвіча. У ім былі змешчаны ўзоры музычнага нотнага тэксту з пяцілінейным станам. пазней, у 1695 годзе, нотныя лінейкі і знакі былі надрукаваны ў «Трыфалагіёне», выдадзеным у Віленскай брацкай друкарні.

Некаторыя рукапісныя Ірмалоі аздабляліся выдатнымі мініяцюрамі. Напрыклад, у Ірмалоі майстра Лаўрэна Крупскага (Смаленск, канец XVII ст.) захаваліся прыгожыя застаўкі-ініцыялы і мініяцюра «Каранаванне Багародзіцы Святой Тройцай». Іншы выдатны помнік — Ірмалой Яна Рапалейскага, які быў створаны ў 1744 годзе ў Віцебску і меў багатае афармленне.

Уніяцкія манастыры таксама перапісвалі ірмалоі. Напрыклад, у бібліятэцы Супрасльскага манастыра захоўваўся ўнікальны зборнік вакальна-інструментальнай і царкоўнай музыкі 1680 года, вядомы сёння як «Полацкі сшытак». У ім, акрамя царкоўных мелодый, былі запісаны свецкія песні, канты і танцавальныя матывы, што з'яўлялася адлюстраваннем агульнаеўрапейскіх музычных тэндэнцый ранняга барокаБеларуская музыка XVI—XVII стагоддзяў. Мн., 1990..

Тэарэтычныя трактаты Сапраўдным пераваротам і найвышэйшым дасягненнем у музычнай літаратуры Усходняй Еўропы таго часу стала дзейнасць выбітнага музычнага тэарэтыка Мікалая Дылецкага, які паходзіў з Кіева. Ён стварыў фундаментальны трактат па тэорыі музыкі «Ідэя граматыкі мусікійскай», які закладаў асновы новай еўрапейскай сістэмы натацыі і тлумачыў прынцыпы партэсных (шматгалосных) спеваў. Трактат Дылецкага меў велізарны ўплыў на ўсіх кампазітараў і царкоўных рэгентаў таго часу ў ВКЛ і за яго межаміДилецкий Н. Идея грамматики мусикийской. С. 292..

Каталіцкія і ўніяцкія друкі з нотамі Каталіцкая царква ў ВКЛ таксама актыўна карысталася друкаванай музычнай літаратурай. Выданнем такіх кніг займалася пераважна Акадэмічная друкарня ў Вільні. У адрозненне ад кірылічных кніг з «кіеўскім знаменем», езуіты выкарыстоўвалі спецыяльны квадратны і ромбападобны рымскі нотны шрыфт. Характэрным прыкладам такога выдання з'яўляецца кніга «Glos seraficzny...» (Вільня, 1724), у якой была надрукавана «Песня да Святой Тройцы» з паўнавартасным нотным станам, спецыфічнымі знакамі альтэрацыі і лацінскім тэкстам.

Такія ж квадратныя і ромбападобныя ноты ўжываліся ў кнізе манахаў-кармелітаў «Кароткі выклад агульных правіл малітоўных хароў» (Вільня, 1753) і шматлікіх іншых навучальных дапаможніках для царкоўных хораў.

Такім чынам, музычная літаратура ў Вялікім Княстве Літоўскім была шматграннай з'явай і прайшла доўгі шлях ад рукапісных манастырскіх фаліянтаў да друкаваных кніг і складаных тэарэтычных трактатаў. Развіццё музычнай кніжнасці адлюстроўвала складанае рэлігійнае ўзаемадзеянне паміж праваслаўнымі, уніятамі і каталікамі, а таксама спрыяла інтэграцыі мясцовай культуры і творчага прафесіяналізму ў агульнаеўрапейскі музычны кантэкст ранняга барока.

Крыніцы

Літаратура

Беларуская музыка XVI—XVII стагоддзяў. — Мінск, 1990. Пікарда Дз. Царкоўная музыка на Беларусі 989—1995. — Мінск, 1995. Дилецкий Н. Идея грамматики мусикийской / Публ., пер. и коммент. В. В. Протопопова. — М., 1979.

Катэгорыя:Кнігі Вялікага Княства Літоўскага Катэгорыя:Гісторыя музыкі Беларусі Катэгорыя:Музыка Вялікага Княства Літоўскага Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага