Ко́ўш-бра́ціна з Прапо́йска, таксама вядомы як задыякальны коўш — унікальны помнік беларускага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва XV—XVII стагоддзяў, выраблены з суцэльнага бярозавага нарасту (капа). Артэфакт аздоблены разьбой і ўнікальным манахромным роспісам, які адлюстроўвае мясцовую каляндарна-задыякальную сістэму. Прадмет захоўваецца ў экспазіцыі Музея беларускага народнага мастацтва ў Аколіцы (філіял Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь) і з’яўляецца адным з найстарэйшых драўляных мастацкіх вырабаў у беларускіх музейных зборах.
Доўгі час вакол паходжання артэфакта існаваў гістарыяграфічны міф, паводле якога коўш быў знойдзены ў падвалах разбуранага кляштара ў Гродне пасля заканчэння Другой сусветнай вайны. Гэта спарадзіла шэраг тэорый, у тым ліку аб непасрэднай сувязі малюнкаў з балцкай паганскай міфалогіяй. Аднак даследаванні 2023—2025 гадоў даказалі, што першапачаткова коўш паходзіць з Прапойска (сучасны Слаўгарад) на ўсходзе Беларусі і быў выраблены ў славянскіх традыцыях Вялікага Княства Літоўскага.
Гісторыя даследавання і паходжанне міфаў Упершыню фатаграфія артэфакта была апублікавана ў 1972 годзе мастацтвазнаўцам Міхаілам Кацарам у манаграфіі, прысвечанай народнаму мастацтву БеларусіКацер М. С. Народно-прикладное искусство Белоруссии (от первобытного общества до 1917 года). Мінск : Вышэйшая школа, 1972. С. 62.. Доўгі час у навуковай літаратуры існаваў гістарыяграфічны міф пра гродзенскую знаходку. Лічылася, што пасля вайны коўш знайшлі ў сутарэннях аднаго з мясцовых храмаў, імаверна, кляштара брыгітак, які Кацар даследаваў падчас экспедыцыі 1946 годаБеларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва (БДАМЛМ). Ф. 149. Воп. 1. Спр. 220. Арк. 1.. Ірына Паньшына, якая ў 1987 годзе ўпершыню падрабязна апісала коўш, адзначала яго падабенства да экспаната з магілёўскага дакумента 1898 года, аднак гродзенская версія заставалася дамінуючайПаньшына I. Ладдзя на хвалях часу (карэц-браціна XVI ст.) // Беларусь. 1987. № 3. С. 18..
У 1990-я гады даследчыкі Цэнтра этнакасмалогіі «Крыўя» Цімафей Кашкурэвіч і Сяргей Санько звярнулі ўвагу на роспісы, і ў 1998 годзе С. Санько сфармуляваў гіпотэзу пра задыякальныя матывыСанько С. і інш. (вусная інфармацыя, а таксама ў: Віцязь С. П. Фарміраванне каляндарнай традыцыі Беларусі: гістарыяграфічна-крыніцазнаўчае даследаванне. Мінск, 2001).. Альтэрнатыўны погляд прадставіў Сяргей Віцязь (2006), які выказаў меркаванне, што выявы на каўшы з’яўляюцца не задыякам, а сімваламі дванаццаці месяцаў годаВіцязь С. Драўляны коўш — сярэдневяковы сакральны каляндар // Археалагічны зборнік. 2006. № 1. С. 87—99.. Літоўскі этнаастраном Ёнас Вайшкунас у серыі публікацый (2000, 2008, 2011) даказваў існаванне «балцкага задыяка», абапіраючыся на гродзенскае паходжанне пасудзіны і яе блізкасць да літоўскіх этнічных тэрыторыйVaiškūnas J. Did there exist the Baltic zodiac? // Astronomy and cultural diversity. Santa Cruz de Tenerife, 2000. P. 319—325.. Літоўская даследчыца Дайва Вайткявічэне таксама прытрымлівалася «заходняй» версіі, адносячы выраб да XVI стагоддзя і Троцкага ваяводстваVaitkevičienė D. Žydinti taurė: baltų gėrimai ir apeigos. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 2019. P. 272..
Толькі ў 2023 годзе мастацтвазнавец Станіслаў Чавус апублікаваў архіўныя даныя, якія канчаткова абверглі гродзенскі міф. Высветлілася, што коўш паходзіць з царквы Раства Багародзіцы ў Прапойску (цяпер Слаўгарад) Быхаўскага паветаЧавус С. Э. Коўш-браціна са збору Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь: паходжанне твора // Роднае слова. 2023. № 6. С. 71—75.. Паводле мясцовай легенды, пасудзіну нібыта падараваў храму рускі цар Аляксей Міхайлавіч у сярэдзіне XVII стагоддзя. Аднак гісторыкі лічаць гэта ідэалагічным міфам, бо цар ніколі не быў у Прапойску (горад бралі казакі Івана Залатарэнкі), а мясцовыя храмы на той момант былі ўніяцкімі.
У канцы 1870-х гадоў высілкамі губернатара Аляксандра Дамбавецкага коўш быў перададзены ў Магілёўскі музей. Першае яго афіцыйнае апісанне зрабіў Міхаіл Фурсаў у 1898 годзеФурсов М. Ф. Описание Могилёвского музея. Могилёв: Тип. губерн. правления, 1898. С. 5.. У 1918 годзе коўш дэманстраваўся на Мінскай краёвай выстаўцы, пра што сведчыць каталог Альберта ІпеляКаталог Мінскай краёвай выстаўкі. Мінск, 1918. (Цыт. паводле: Чавус С. Э. Коўш-браціна… С. 73).. Пасля 1918 года выраб быў згублены і выпадкова знойдзены толькі ў 1923 годзе на тэрыторыі жаночага манастыра ў Мінску, адкуль ён трапіў у Беларускі дзяржаўны музей. Падчас Другой сусветнай вайны нямецкія акупанты вывезлі калекцыю ў Кобленц (Германія). Пасля вайны савецкія ўлады вярнулі артэфакт, які транзітам праз Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей паступіў у Дзяржаўны мастацкі музей БССР.
Характарыстыка і форма Коўш-браціна ўяўляе сабой масіўную пасудзіну з суцэльнага бярозавага капа. Агульная даўжыня складае 57,3 см, дыяметр па восі ручкі — 46 см, а ўпоперак ручкі — 51,5 см. Вышыня сценак павялічваецца ад 19 см у сярэдзіне да 22 см каля «носа» (з боку ручкі — 25,5 см). Таўшчыня сценак дасягае каля 5 мм. Аб’ём пасудзіны складае 23,7 літраў. Ручка мае верхнюю плашку даўжынёй 10 см і шырынёй 9 см.
На знешняй паверхні выкананы дэкаратыўны пас вышынёй 10 см з геаметрычных арнаментальных рамак. У гэтых «акенцах» знаходзяцца дванаццаць антрапаморфных, зааморфных і арнітаморфных малюнкаў з салярнай сімволікай. Прамежкі паміж рамкамі запоўнены арнаментальнымі палосамі шырынёй 1—4,5 см.
Праблема атрыбуцыі формы Доўгі час у навуцы панавала тэорыя пра імпартнае (расійскае) паходжанне каўша. Даследчыкі, такія як Яўген Сахута і Юрый Піскун, адносілі яго да тыпу так званых казьмадзям’янскіх ці паволжскіх каўшоў, якія вырабляліся ў Маскоўскай дзяржаве стральцамі-рамеснікаміСахута Я. М. Беларусы : у 8 т. Том 8. Дэкаратыўна-пракладное мастацтва. Мінск: Беларусь, 2005. С. 186.Просвиркина С. К. Русская деревянная посуда. М.: Гос. изд-во культурно-просветит. лит., 1957. С. 31—32.. Аднак даследаванне Дзмітрыя Скварчэўскага і Іллі Бутава абвергла гэта. Казьмадзям’янскія каўшы традыцыйна рабіліся з ліпы, мелі лодкападобную форму, востры нос-зліў і прарэзаную пятлю пад ручкайБобринский А. А. Народные русские деревянные изделия. Вып. 4. М., 1910. С. 13—15..
Насупраць, прапойскі артэфакт мае круглую форму, пазбаўлены вострага носа, зроблены з бярозы, а яго аб’ём выразна падзелены на тры ўзроўні («паясы»). Найбольш блізкімі аналагамі формы прапойскага каўша аказаліся элітарныя срэбныя каўшы першай трэці XV стагоддзя з кірылічнымі надпісамі, знойдзеныя ў 1991 годзе ў складзе скарбу каля вёскі Літва Маладзечанскага раёнаСтерлигова И. А. К происхождению древнерусских золотых и серебряных ковшей // Вестник сектора древнерусского искусства. 2022. № 2. С. 28—49.. Гэтыя пасудзіны вырабляліся мясцовымі майстрамі, такімі як згаданы ў дакументах «срэбны каваль» ХацабейЛіцкевіч А. У. «Срэбны каваль» Хацабей з-пад Маладзечна (XV ст.): яшчэ раз пра магчымае паходжанне срэбных паясных набораў са скарбу каля в. Літва // Беларуская даўніна. 2014. Вып. 1. С. 117.. Круглая форма каўшоў з’яўляецца больш архаічнай і тыповай для мясцовай традыцыі Сярэднявечча, у адрозненне ад лодкападобных расійскіх узораўСедов В. В. Языческая братчина в Древнем Новгороде // Краткие сообщения Ин-та истории матер. культуры. 1956. Вып. 65. С. 138—141.. Гэта пацвярджае аўтэнтычнасць твора і яго прыналежнасць да славянскай культуры Вялікага Княства Літоўскага.
Пласты роспісу і сімволіка Да рэстаўрацыі, якая праводзілася ў маскоўскіх майстэрнях імя І. Э. Грабара (1956—1968), паверхня каўша была шчыльна пакрыта паліхромным жывапісам (алейнымі фарбамі па ляўкасе), нанесеным у другой палове XVII — першай палове XVIII стагоддзя. У працэсе рэстаўрацыі гэты верхні пласт быў практычна цалкам зняты, каб адкрыць першапачатковы манахромны роспіс, выкананы ў тэхніцы абгарання контураў і лінейнай графікі, у выглядзе дванаццаці каляндарна-задыякальных фігур.
Страчаны хрысціянскі роспіс Змест верхняга хрысціянскага роспісу ўдалося рэканструяваць дзякуючы дарэстаўрацыйным фотаздымкам і архіўным апісанням. М. Фурсаў у 1898 годзе пісаў пра выявы Мікалая Цудатворца, Георгія Пераможцы, апосталаў Пятра і Паўла, а таксама апекуноў пчалярства Зосімы і Савація. Альберт Іпель у 1918 годзе апісваў Германа і Савацея, Святога Міколу і Святога Юр’яКаталог Мінскай краёвай выстаўкі. Мінск, 1918. (Цыт. паводле: Чавус С. Э. Коўш-браціна… С. 73)..
Сярод адноўленых сюжэтаў асабліва вылучаецца кампазіцыя, дзе Пётр і Павел трымаюць у руках сімвалічную выяву ківорыя — архітэктурнага збудавання (храма ці капліцы), якое служыла даразахавальніцай. У інвентарах уніяцкіх храмаў Прапойска 1752 і 1764 гадоў сапраўды згадваюцца падобныя драўляныя распісныя ківорыі (ciborium stolarskiej roboty malowane), што сведчыць пра выкарыстанне каўша ў якасці царкоўнага начыння ў мясцовай парафііНацыянальны гістарычны архіў Беларусі. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 41278. Арк. 18, 20, 21 ад.Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 823. Воп. 3. Спр. 583. Арк. 51, 53, 57.. Унізе кампазіцыі быў намаляваны барадаты селянін каля дрэва з вуллем-калодай. Гэта з’яўляецца важнай храналагічнай прыкметай, бо калодныя вуллі сталі масава выкарыстоўвацца ў ВКЛ толькі з XVI стагоддзя, што было асобна зафіксавана ў Статуце 1588 годаГурков В. С., Терехин С. Ф. Занятие издревле благородное. Мінск: Полымя, 1987. С. 65..
Першапачатковы «задыякальны» роспіс Пасля зняцця хрысціянскага пласта адкрыліся дванаццаць унікальных медальёнаў са звярамі, птушкамі і людзьмі, побач з якімі прысутнічаюць сімвалы Сонца. Гэтая сістэма дэманструе як падабенствы з класічным задыякам, так і значныя лакальныя адрозненні.
Этнаастраном Ёнас Вайшкунас правёў комплексны аналіз гэтых малюнкаў. Абапіраючыся на даследаванні каляндарных песень (Ніёле Лаўрынкене)Laurinkienė N. Mito atšvaitai lietuvių kalendorinėse dainose. Vilnius: Vaga, 1990. P. 71—83. і семантыку беларускага і літоўскага фальклору, ён звязаў малюнкі з касмаганічным міфам пра вызваленне Сонца Божым Кавалём (Целявелем, згаданым яшчэ ў Іпацьеўскім летапісеBaltų religijos ir mitologijos šaltiniai. I: Nuo seniausių laikų iki XV amžius pabaigos / Sud. N. Vėlius. Vilnius, 1996. P. 260, 266.). Вайшкунас даводзіў, што задыякальная сістэма на каўшы была мясцовым астранамічным календаром, заснаваным на назіранні за геліякічнымі ўзыходамі і заходамі ключавых сузор’яў, у тым ліку чатырох «каралеўскіх зорак» — Альдэбарана, Рэгула, Антарэса і Фамальгаўта. Звяры і птушкі на каўшы (конь, алень, каза, жораў) непасрэдна перагукаюцца з персанажамі зімовых калядных маскарадаў, дзе сімвалічна адбывалася перамога над хтанічнай істотай (Морай або драўлянай калодай)Vaicekauskas A. Lietuvių žiemos šventės. Bendruomenės kalendorinio ciklo apeigos XIX a. pab. — XX a. pr. Kaunas: VDU leidykla, 2005. P. 77—89..
+ Сімволіка знакаў задыяка на Прапойскім каўшы (паводле Ё. Вайшкунаса) НумарВыява Малюнак на каўшы Класічны адпаведнік Міфалагічная і каляндарная інтэрпрэтацыя 1 Нерасшыфраваны вобраз. Скварчэўскі называе яго ўмоўна «дзідай». Рыбы Размешчаны першым, што сведчыць аб мясцовым адліку года ад вясенняга раўнадзенства. 2 Постаць чалавека ў кажуху(?)