Знікненне і пошукі крыжа Ефрасінні Полацкай — праблема лёсу арыгінальнай версіі Крыжа Ефрасінні Полацкай, значнай беларускай сярэднявечнай рэліквіі. Артэфакт знік у 1941 годзе ў пачатку Вялікай Айчыннай вайны з будынка Магілёўскага абкама. Паводле розных версій, святыня ці то згубілася ў ходзе эвакуацыі і трапіла ў Расію, ці то апынулася пасля савецкай эвакуацыі альбо выкрадання немцамі ў ЗША, ці то выкрадзена дырэктарам магілёўскага музея Іванам Мігуліным разам са змоўшчыкамі, ці то замуравана духавенствам у сцяну.

З распадам СССР тэма знікнення крыжа набыла яшчэ большую актуальнасць. Беларускія гісторыкі, грамадскія дзеячы, дыпламаты і супрацоўнікі КДБ, пры падтрымцы прадстаўнікоў ЗША, Расіі і Інтэрпола, праводзілі пошукі рэліквіі. Прапрацоўваліся розныя версіі. Аднак канкрэтных вынікаў пошукі так і не далі.

Беларускае грамадства, асабліва праваслаўнае насельніцтва, спадзяецца на вяртанне крыжа, паколькі для краіны значнасць рэліквіі ў рэлігійным, нацыянальна-культурным, гістарычным і палітычным плане вялікая. Улады і апазіцыя сыходзяцца ў меркаванні з грамадзянамі ў асаблівым для нацыі статусе крыжа. Яго вобраз выкарыстоўваецца ў гістарычным наратыве і дзяржаўнай ідэалогіі.

Значэнне праблемы

Крыж выкананы ў 1161 годзе Лазарам Богшам па замове Ефрасінні Полацкай. Большую частку сваёй гісторыі захоўваўся ў Спаса-Праабражэнскай царкве ў Полацку. У 1921 годзе святыня рэквізавана і знаходзілася ў мясцовым фінаддзеле. Праз сем гадоў дырэктар Беларускага дзяржаўнага музея Вацлаў Ластоўскі адправіўся з экспедыцыяй у Полацк, каб адшукаць рэліквію. Знойдзены крыж адправілі ў Мінск, а затым у Магілёў, дзе ён захоўваўся ў пакоі-сейфе Магілёўскага абкама і гаркама партыі. У 1941 года, калі пачалася Вялікая Айчынная вайна, артэфакт бясследна знік. У тыя дні з Магілёва зніклі і іншыя каштоўнасці. Паводле спісу за снежань 1944 года, акрамя крыжа (запісаны пад № 3), знікла і Слуцкае Евангелле 1581 года (№ 21), а таксама 20 іншых Евангелляў, залаты і сярэбраны ключы Магілёва, сярэбраныя пячаткі, дадзеныя гораду Магдэбургскім правам, залатыя ўпрыгожванні, знойдзеныя на раскопках Пампеі, сярэбраная булава караля Рэчы Паспалітай Жыгімонта Вазы, абразы Бялыніцкай Маці Божай, Спаскай Маці Божай і іншыя, троннае крэсла Кацярыны II, сані Напалеона, карціны Уладзіміра Баравікоўскага, калекцыі беларускага адзення.

Былі вылучана некалькі версій далейшага лёсу рэліквііКирилл Калечиц. Крест Ефросинии Полоцкой: где он? Теории и догадки // Мінская праўда, 15 марта 2025: «Расійская». Падчас эвакуацыі каштоўнасцяў вопіс вырабляўся альбо карава і ў спешцы, альбо зусім не праводзіўся. Як следства, экспанат быў вывезены ў РСФСР і, не маючы дакументальнага суправаджэння, згубіўся. «Заходняя». Святыня не была вывезена і трапіла ў рукі немцаў, якія вывезлі яе з Беларусі. Пад канец вайны ім маглі завалодаць амерыканскія ваенныя, праз якіх крыж трапіў у прыватныя рукі. Паводле іншай інфармацыі, ён апынуўся на Захадзе не праз немцаў, а праз савецкія ўлады. Сярод магчымых месцаў знаходжання — Фонд Моргана. «Беларуская». Крыж надзейна схавалі ў Беларусі, умураваўшы ў сцяну альбо іншым спосабам. На сённяшні дзень ні адна з гэтых версій пакуль не знайшла пацверджання. Адносна важнасці артэфакта гісторык Анатоль Арбузаў пісаў: Як і Бурштынавы пакой, крыж увайшоў у дзясятку самых каштоўных зніклых прадметаў мастацтваў. Хоць у 1990-я гады створана копія, нічым не адрозная ад арыгінала, зыходнік вабіў знатакоў і вернікаў сваім духоўным і гістарычным напаўненнем. Для Беларусі ён меў вялікае значэнне, бо святыню вырабіла беларуская святая для сваіх жа землякоў. Крыж задумваўся Ефрасінняй Полацкай як абаронца і захавальнік народа Полацкага княства. Рэліквія ўпісвала Беларусь і беларусаў у еўрапейскую гісторыю, так як Лазар Богша не толькі зрабіў яго па канонах сярэднявечнага еўрапейскага мастацтва, але і прыўнёс у твор мясцовы каларыт, які вылучаў яго сярод падобных рэліквій. Факт аднаўлення крыжа ў незалежнай Беларусі сведчыць пра важнасць яго для праваслаўнага насельніцтва краіны, якое спадзяецца на вяртанне экспаната.

Як паказваў гісторык Міхаіл Стралец, у нацыянальнай памяці Беларусі не існуе артэфакта, які мог бы параўнацца з ім па ўзроўні сімвалічнай, сакральнай і палітычнай значнасці. Шмат у чым такі статус экспанат набыў за кошт надпісу-завяшчання, выразаным на бакавых тарцах самой Еўфрасініяй Полацкай: Гэта заклён, накіраваны супраць любой формы адчужэння манастырскай уласнасці, у ментальнасці наступных пакаленняў атрымаў фатальны характар. Уся далейшая шматвяковая гісторыя перасоўванняў і канчатковай страты святыні ўспрымаецца вернікамі праз прызму парушэння гэтага запавету.

У пачатку 1990-х гадоў, пасля распаду СССР і здабыцця Рэспублікай Беларусь незалежнасці, тэма пошуку крыжа Еўфрасінні Полацкай стала адным з галоўных лейтматываў грамадскіх, навуковых і палітычных дыскусій. Маладая дзяржава, якая апынулася ў сітуацыі недахопу кансалідуючых ідэалагем, мела патрэбу ў гістарычных сімвалах, здольных пацвердзіць яе ўкараненне ў еўрапейскім гістарычным працэсе. Так, напрыклад, прэзідэнт Аляксандр Лукашэнка, выступаючы ў студзені 2025-га, прызнаў, што пошук крыжа Еўфрасінні ў пачатку 1990-х гадоў быў найважнейшай тэмай. Лукашэнка падкрэсліў, што без захавання матэрыяльнай і духоўнай спадчыны продкаў не можа быць ні нацыі, ні дзяржавы. У гэтай оптыцы Крыж Еўфрасінні Полацкай інтэгруецца ў наратыў аб тысячагадовай беларускай дзяржаўнасці. У дзяржідэалогіі выкарыстоўваецца вобраз крыжа як прыклад уключэння беларусаў у сусветную гісторыю са сваімі эксклюзіўнымі архітэктурнымі і мастацкімі формамі. Дадзеныя ідэі падзяляюць таксама грамадзянская супольнасць, апазіцыя, інтэлігенцыя і дзеячы сучаснага мастацтваМихаил Стрелец. Сила креста Евфросинии Полоцкой // Независимая газета, 7 июля 2026.

Паказанні Івана Мігуліна

Як сцвярджаў былы дырэктар Магілёўскага абласного музея Іван Мігулін (пам. у 1995), у будынку абкама падчас акупацыі была размешчана нямецкая ваенная часць. Доўгі час на так званы «пакой-сейф» фашысты не звярталі ўвагі. Але аднойчы адзін салдат дабраўся па лесвіцы да акна з кратамі і ўбачыў, што за ім нешта блішчыць, пасля чаго немцы зрэзалі цяжкія дзверы аўтагенам і вывезлі ўсе каштоўнасці ў невядомым кірунку.

Хоць былы дырэктар не вельмі хацеў распаўсюджвацца пра лёс крыжа, але, пасля палемічных публікацый у газетах «Веснік Магілёва» і «Советская Белоруссия», 20 верасня 1991 года ў першым выданні Мігулін паведаміў, што на другі дзень вайны ён вырашыў вывезці самыя каштоўныя экспанаты музея, уключаючы крыж, загарад. Нечакана дырэктар быў арыштаваны камендантам горада як панікёр. Толькі ўмяшанне знаёмага зампаліта выратавала яго. Пасля чаго Мігулін у складзе апалчэння ўдзельнічаў у абароне горада. 29 чэрвеня мужчына вярнуўся ў будынак абкама, але яго не пусціў нарад міліцыі. Ён пайшоў да чэкістаў, і тыя паведамілі, што ўсе работнікі музея эвакуіраваліся. Мігулін спытаў у чэкістаў: што рабіць з музейнай маёмасцю? Невядомы маёр загадаў ахоўваць каштоўнасці. Аднак дырэктар у той жа дзень сеў з сям’ёй у цягнік і паехаў у тыл, вырашыўшы, што каштоўнасці ўжо вывезены, і не знайшоўшы час праверыць, ці так гэта на самай справе. У 1944 годзе, на другі дзень вызвалення, дырэктар вярнуўся і сустрэўся з настаўнікам Лукоўнікавым, які да вайны быў членам музейнага савета. Той распавёў, што будынак музея быў спалены ў апошнія дні абароны горада згодна з указам Сталіна ад 3 ліпеня «Знішчыць усе матэрыяльныя і культурныя каштоўнасці, якія застаюцца нявывезенымі». Упершыню гэтую гісторыю ён выклаў на партсходзе 19 кастрычніка 1949 года, пасля праверкі музея спецыяльнай камісіяй. Тады дырэктара абвінавацілі ў тым, што той «кінуў на волю лёсу вялікія дзяржаўныя каштоўнасці і дэзерціраваў у тыл», і абвясцілі строгую вымову з занясеннем ва ўліковую картку.

У наступным яго версія крытыкавалася. Па-першае, часу для эвакуацыі рэліквіі з Магілёва ў першыя дні вайны хапала. Па-другое, старыя браняваныя (да таго ж абсалютна цэлыя) дзверы ў будынку знялі толькі ў канцы 90-х гадоў, а іншыя, кратаваныя, стаяць да гэтага часу. Са слоў магілёўскіх старажылаў, якія публічна заявілі ў эпоху галоснасці, у чэрвені ў будынак увайшла група людзей у форме НКУС (альбо пераапранутых бандытаў). Адкрыўшы пакой-сейф, яны склалі каштоўнасці ў загадзя падрыхтаваныя мяшкі і кудысьці павезлі. Нібыта Мігулін падзяліў з імі музейныя скарбы, што ён сам абвяргаў на старонках «Магілёўскага весніка», бо ваяваў у апалчэнні, а пасля адразу ж з’ехаў з горада. Як той дадаў, па дарозе ён выкінуў з акна вагона ключы ад браняванага пакоя-сейфа і спаслаўся на тое, што яго алібі можа пацвердзіць тагачасны намеснік Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Іван Клімаў. Тым не менш, новы дырэктар Іван Скварцоў у газеце «Магілёўскія ведамасці» за 1 сакавіка 1997 года распавёў, што Мігулін у прыватных размовах адкрыта выхваліўся наяўным у яго багаццем, а адзін раз, нават прынёс вельмі рэдкую брашуру пра горад, выдадзеную ў 1928 годзе. Калі ж у яго спыталі, адкуль узялася гэтак рэдкая кніга, адказаў, што з яго асабістай бібліятэкі. Хоць да таго сцвярджаў, што ўсе яго рэчы згарэлі разам з кватэрай у гады вайны.

Людміла Сяліцкая ў выданні «Камсамольская праўда» прымеціла, што пасля вызвалення Беларусі дырэктарам было складзена два спісы страчаных экспанатаў. Першы прадстаўлены 22 снежня 1944 года, дзе фігуравала 89 пазіцый. 17 верасня 1947 года Мігулін склаў другі вопіс музейных страт і пералічыў усяго 24 пазіцыі. Усё гэта наводзіць падазрэнні на Мігуліна, як і досыць мяккае пакаранне за пакіданне экспанатаў.

У сваю чаргу ў пацверджанне слоў Мігуліна расійскі даследчык Мікалай Пятроўскі, чый артыкул 6 красавіка 2000 года перадрукавалі «Магілёўскія ведамасці», паказваў, што падчас знаёмства з адным з фондаў «Аператыўнага штаба Розенберга», які знаходзіцца цяпер у Цэнтральным дзяржаўным архіве Кіева, ён наткнуўся на шматзначны запіс, дзе згаданы нейкі «магілёўскі срэбны скарб». Нібыта ён знаходзіцца ў Смаленску ў СД, аднак афіцыйна ўжо перададзена Штабу, а менавіта зондэркамандзе «Смаленск». Скарб складаецца з 369 асобных прадметаў, упакаваных у 4 вялікіх скрыні.

Правядзенне пошукаў Першыя спробы Адразу пасля заканчэння Вялікай Айчыннай вайны вялося расследаванне аб знікненні скарбаў, але рэальных вынікаў яно не дало. У 1960-я магілёўскі абласны музей звярнуўся ў Эрмітаж з запытам пра лёс крыжа Ефрасінні. У адказе паведамлялася, што рэліквія трапіла ў калекцыю мільянераў Морганаў і знаходзіцца ў Нью-Ёрку. Аднак гэтаму няма дакументальных пацверджанняў.

10 красавіка 1970 года ў кабінеце ў намесніка Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Івана Клімава для размовы аб знікненні крыжа былі запрошаны два дырэктары магілёўскага музея — даваенны, Іван Мігулін, пры якім крыж знік, і новы, Іван Скварцоў, які напісаў запыт у Эрмітаж. Туды ж накіраваліся гісторык Адам Мальдзіс і археолаг Георгій Штыхаў. Мігулін, па словах Мальдзіса, выглядаў узнятым: яго кій бесперапынна шаркаў па падлозе. Падчас сустрэчы Мігулін акцэнтаваў увагу на тым, што перад прыходам немцаў у будынку гаспадарылі адны партыйцы, «масквічы нейкія». Пасля гэтага Клімаў камусьці патэлефанаваў, а затым звярнуўся да экс-дырэктара: У першыя хвіліны Мальдзіс не зразумеў, чаму высокі начальнік пасля таямнічага званка наверх раптам страціў цікавасць да крыжа. Але неўзабаве здагадаўся, у чым справа. Таму што адразу пасля гэтага загадкавага званка на ўсе спробы працягнуць пошукі крыжа было накладзена сакрэтнае табу. Не дапамог нават чэкіст з Магілёва Дзямідаў, які спачатку паабяцаў новаму дырэктару музея Івана Скварцова дапамогу, бо таго раптоўна перавялі ў іншы горад. Пошукі на афіцыйным узроўні, па сутнасці, апынуліся, замарожанымі на доўгія 20 гадоў.

Усё ж у канцы 1970-х гадоў супрацоўнікі КДБ СССР правялі апытанне грамадзян, якія маглі нешта ведаць пра лёс крыжа і ўсіх музейных каштоўнасцяў. Спецслужбіст Іван Юркін, які тады толькі пачынаў сваю кар’еру, адзначыўТайна Креста Евфросинии Полоцкой: где находится реликвия сегодня? // Смартпресс, 4 августа 2023:

Амерыканскі напрамак