Плі́нфа (ад  — «цэгла») — шырокая і плоская абпаленая цэгла, якая з’яўлялася найбольш распаўсюджаным будаўнічым матэрыялам у манументальным дойлідстве Візантыі і Старажытнай Русі ў X—XIII стагоддзях. У старажытнарускіх пісьмовых крыніцах гэты тып цэглы таксама называўся словамі «плінт» або «плінф». Вытворчасць плінфы патрабавала спецыяльных ведаў і вялікага вопыту, а яе тэхналогія пракралася на ўсходнеславянскія землі разам з візантыйскімі майстрамі ў канцы X ст. пры ўзвядзенні Дзясяціннай царквы ў Кіеве.

Гісторыя і эвалюцыя памераў

Да мангольскага нашэсця ў сярэдзіне XIII ст. плінфа заставалася асноўным матэрыялам для ўзвядзення канструктыўных элементаў будынкаў. Будавалі з плінфы з дапамогай тоўстага пласта вапнава-цамянкавага раствору, які часцяком быў роўны па таўшчыні самой плінфе. Дзякуючы гэтаму, а таксама прымяненню сістэмы муроўцы «са схаваным радам», фасад будынка станавіўся паласатым. такі стыль характэрны для кіеўскага Сафійскага сабора і полацкага Сафійскага сабора. У XII ст. ёй на змену прыйшла раўнаслойная (парадковая) тэхніка, якая ў канцы XII ст. прымянялася і ў гродзенскай архітэктурнай школе, напрыклад, у Барысаглебскай царкве. Таксама існавалі змяшаныя варыянты з выкарыстаннем прыроднага каменя, як у Дабравешчанскай царкве ў Віцебску.

Памеры плінфы змяняліся з цягам часу, што дазваляе даследчыкам выкарыстоўваць яе фармат для датавання архітэктурных помнікаў. Сістэматычнае змяншэнне памераў старажытнарускіх цаглін было звязана з пэўнай сістэмай фармоўкі і абпалу. Цагліны пабудоў XI ст. мелі, як правіла, даўжыню ад 34 да 38 см пры шырыні ад 27 да 31 см. У помніках XII ст. плінфа стала меншай: даўжыня складала ад 29 да 36 см, а шырыня ад 20 да 26 см. Нарэшце, у канцы XII — першай трэці XIII ст. даўжыня плінфы паменшылася да 24—29 см, а шырыня да 17—21 см. Таўшчыня плінфы вагалася ў межах ад 2,5 да 5 см і не мела выразнай храналагічнай заканамернасці.

Вытворчасць

Падрыхтоўка гліны і фармоўка Для вырабу якаснай плінфы патрабавалася асаблівая гліна з пэўнай колькасцю пяску, каб цагліна не растрэсквалася пры абпале і мела неабходную трываласць. На працягу ўсяго XI ст. для вытворчасці плінфы выкарыстоўвалі каалінавую гліну, якую часам даводзілася падвозіць здалёк. Цагліны з такой гліны звычайна мелі не чырвоны, а ружовы, палевы або светла-жоўты колер. Да канца XI — пачатку XII ст. майстры пачалі паўсюдна карыстацца мясцовай глінай, таму плінфа набыла традыцыйны чырвоны колер. Разнастайнасць глін у межах аднаго будынка сустракалася рэдка, хоць у асобных выпадках (напрыклад, у царкве «Старая кафедра» каля валынскага Уладзіміра або ў Дабравешчанскай царкве Чарнігава) адзначана наяўнасць цаглін розных колераў, зробленых з розных гатункаў гліны.

Прывезеную гліну разміналі ў спецыяльных ямах (дзейнасць майстроў па замесе гліны і фармоўцы, відавочна, вызначалася тэрмінам «тварыць»), пасля чаго пачыналі фармоўку сырцоў. Гліну шчыльна набівалі ў драўляную форму-рамку, якая не мела дна і ляжала на падкладной дошцы. Затым лішак гліны зразалі драўляным нажом (правілам) да ўзроўню верхняга краю рамкі. Візуальны агляд шырокіх бакоў цаглін, якія ў беларускай навуковай тэрміналогіі атрымалі назву «пасцель», часта дапамагае атрымаць дакладныя звесткі пра тэхналогію іх вытворчасці. З-за гэтага верхняя паверхня плінфы заўсёды заставалася гладкай і часта мела лёгкія драпіны ўздоўж доўгай восі ад слізгацення правіла. Ніжняя паверхня, наадварот, атрымлівалася крыху шурпатай з-за адбітка падкладной дошкі. Формы-рамкі рабіліся з улікам каэфіцыента ўсушкі гліны, паколькі ў працэсе сушкі і абпалу плінфа істотна змяншалася ў памерах.

Сушка і абпал Фармоўка плінфы праводзілася не круглы год, а толькі падчас будаўнічага сезона. Паводле этнаграфічных даных, сезон пачынаўся прыкладна з 20 мая і доўжыўся да 1 верасня. Сырцы спачатку ўкладвалі плазам, потым пераварочвалі на рабро, пасля чаго складвалі ў штабелі («банкеты»). Працэс сушкі працягваўся ад 10 да 14 дзён, але пры неспрыяльным надвор’і мог расцягвацца да месяца.

У розных будаўнічых цэнтрах Старажытнай Русі працэс сушкі адрозніваўся. На кіеўскіх, пераяслаўскіх і гродзенскіх плінфах часта сустракаюцца адбіткі ног дзяцей, свойскіх жывёл і птушак, а таксама сляды дажджавых кропель. Гэта сведчыць пра тое, што сушка там праводзілася проста на зямлі пад адкрытым небам. У той жа час на смаленскіх і полацкіх цаглінах падобных слядоў няма, што паказвае на выкарыстанне спецыяльных навесаў або адрын для сушкі. У Смаленску на ніжняй плоскасці плінфы часам заставаліся адбіткі тканіны, якую падсцілалі пад сырцы. У Вялікім Ноўгарадзе на плінфах канца XII — пачатку XIII ст. заўсёды бачныя выразныя адбіткі травы.

Абпал праводзіўся ў спецыяльных цагельна-абпальвальных печах рознай канструкцыі, якія будаваліся як мага бліжэй да аб’екта будаўніцтва або каля радовішчаў якаснай гліны. Працэс абпалу быў складаным: спачатку ў печы стваралі не вельмі высокую тэмпературу, а потым падымалі яе да 800—950 градусаў. Усяго цыкл працы печы ад загрузкі да выгрузкі працягваўся каля двух-трох тыдняў. Пра якасць і каштоўнасць абпаленай плінфы сведчыць эпізод з жыція Ефрасінні Полацкай, дзе як пра цуд паведамляецца пра раптоўнае з’яўленне гатовага матэрыялу для завяршэння будаўніцтва:

Клеймы і знакі

На шматлікіх старажытнарускіх плінфах маюцца разнастайныя знакі, якія даследчыкі падзяляюць на некалькі тыпаў паводле іх тэхнікі і прызначэння (класіфікацыя І. М. Хозерава і Л. А. Бяляева).

Найбольш шырокае прымяненне мелі выпуклыя знакі на тарцах плінфаў. Яны выкарыстоўваліся ў чарнігаўскім, разанскім, смаленскім, полацкім і гродзенскім дойлідстве. Гэтыя знакі з’яўляліся вытворчымі: імі майстры пазначалі верхнюю цагліну кожнага штабеля сырцоў для ўліку партый і кантролю за працэсам абпалу. Знакі былі выкананы ў выглядзе адбітка драўлянай матрыцы, якая ўстаўлялася ў форму-рамку. У адным будынку магло выкарыстоўвацца да 200 розных варыянтаў такіх знакаў.

Зусім іншы характар маюць выпуклыя знакі на пасцелістым (шырокім) баку плінфы. Яны сустракаюцца рэдка (звычайна не больш за 1—2 % ад агульнай колькасці цаглін будынка). Гэтыя знакі былі выразаны на падкладной дошцы і ўяўлялі сабой княжацкія асабістыя знакі заказчыка (напрыклад, трызубцы) або імёны. Такія знакі знойдзены ў Дзясяціннай царкве, Успенскім саборы ва Уладзіміры-Валынскім, царкве на Рове ў Полацку і шэрагу смаленскіх помнікаў. Гэта была візантыйская традыцыя пазначаць будматэрыялы імем або родавым знакам сюзерэна.

Трэці тып адбіткаў — гэта клеймы, якія ўціскаліся ў вільготную гліну з дапамогай спецыяльнага штампа (хутчэй за ўсё, выразанага з рога) ужо пасля таго, як лішак гліны быў зрэзаны правілам. Клеймы сустракаюцца пераважна ў помніках Смаленскай і Полацкай земляў XII ст. Іх размяшчэнне на плінфе было хаатычным, а прызначэнне, верагодна, таксама звязвалася з маркіроўкай асобных партый сырцу. Акрамя таго, у пераяслаўскім і ўладзіміра-валынскім дойлідстве існавала традыцыя наносіць на пасцелістую плоскасць плінфы хваляпадобныя паралельныя лініі з дапамогай грабянцы (так званыя «расчосы»).

Сартамент і формы Сартамент (набор формаў) плінфы ў старажытнарускіх помніках быў даволі разнастайным і залежаў ад архітэктурнай школы. Асноўную масу (да 80 %) складалі стандартныя прамавугольныя цагліны. Разам з імі выкарыстоўваліся вузкія прамавугольныя плінфы — так званыя «палавінкі» (шырынёй 15—19 см).

Для выканання складаных архітэктурных элементаў вырабляліся спецыяльныя лякальныя плінфы. Сярод іх сустракаліся цагліны з паўкруглым канцом (для выкладвання тонкіх паўкалонак на пучковых пілястрах), трапецападобныя плінфы для праёмаў, а таксама клінападобныя плінфы-«прасы» (для стварэння аркатурных паясоў з зубчыкамі). Смаленская і кіеўская архітэктурныя школы вылучаліся найбольш багатым наборам разнастайных формаў плінфы, у той час як у наўгародскім дойлідстве лякальныя цагліны выкарыстоўваліся вельмі рэдка.

Крыніцы

Літаратура

Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — Спб.: Азбука-классика, 2004—2009.

Спасылкі

Катэгорыя:Цэгла Катэгорыя:Архітэктура Візантыі Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы Катэгорыя:Архітэктурныя дэталі Катэгорыя:Старажытнаруская архітэктура