Го́ты (, Gutans, , ) — германскі народ II—IX стагоддзяў, які да VIII стагоддзі адыгрываў значную ролю ў гісторыі Еўропы. Гэта былі германскія плямёны, верагодна, скандынаўскага паходжання, якія гаварылі на ўсходнегерманскай гоцкай мове (для якой біскуп Ульфіла ў IV стагоддзі распрацаваў гоцкую пісьменнасць). У першыя стагоддзі нашай эры яны прарабілі шлях са Швецыі да Чорнага мора і ракі Дунай, дасягнуўшы самых аванпостаў Рымскай імперыі.
Ранняя гісторыя 300px|thumb|left|Распаўсюджванне готаў (прыблізнае)
Готы сфармаваліся ў Скандынавіі, у вобласці, якую Іардан заве Скандза. Хоць пытанне аб сваяцтве готаў з проташведскім племем гетаў спрэчны, пад Скандзай у гістарыяграфіі прынята разумець поўдзень сучаснай Швецыі і востраў Готланд. Пры каралі Берыгу яны пераправіліся праз Балтыйскае мора і занялі ў II стагоддзі нізоўі Віслы (Іардан называе гэту вобласць Гатыскандза).
З пераправы готаў у кантынентальную Еўропу гісторыкі пачынаюць адлік Вялікага перасялення народаў. Выцесненыя готамі з тэрыторыі сучаснай Польшчы вандалы і ругі пачалі рух на поўдзень, прымушаючы мясцовае насельніцтва ссоўвацца ў бок Міжземнамор'я. Адсюль — першы націск варвараў на паўночна-ўсходнія межы Рымскай імперыі, які яна адчула пры Марку Аўрэліі.
Пяты пасля Берыга кароль готаў Філімер прывёў іх, па адной з версій, у Прыдняпроўе, дзе на тэрыторыі цяперашняй Украіны ўзнікла гоцкая дзяржава Оюм. Да гэтага Прыдняпроўе, меркавана, займаў народ спалаў. У археалагічным плане знаходжанню готаў у Прыдняпроўе адпавядае чарняхоўская культура, з цэнтрам на сярэднім Днястры, а больш ранняму перыяду іх гісторыі — культура вельбарская.
Пісьмовыя крыніцы па гісторыі Оюма познія і ненадзейныя — «Гетыка» Іардана і скандынаўскія сагі (у першую чаргу, «Сага пра Хервер»), якія апавядаюць пра барацьбу готаў з гунамі. Сталіцай адзінай гоцкай дзяржавы ў скандынаўскім фальклоры лічыўся горад на Дняпры — літаральна Данпарстад. У сазе пра Хервер сталічным названы «рачны дом» — Археймар.
Каля 230 года готы спусціліся ў Прычарнамор'е. Калі з готамі ўпершыню сутыкнуліся рымляне, яны ўжо падзяліліся на дзве галіны — усходнюю (остготы) і заходнюю (вестготы), пра якія гл. падрабязней у адпаведных артыкулах. Да ліку гоцкіх плямёнаў адносіліся таксама скіры, таіфалы і крымскія готы, ад якіх пазней адлучыліся готы-трапезіты Тамані.
Гоцкія войны
thumb|180px|Гоцкі правадыр — мазаіка Вялікага палаца ў Канстанцінопалі. thumb|180px|Вестгоцкая брошка У III стагоддзі готы выцеснілі рымлян з Дакіі (цяперашняя Малдова), тады ж адбыўся падзел готаў на заходніх (вестготы) і ўсходніх (остготы). У 257 годзе атрады готаў дасягнулі ўсходняга Крыму і, часткова разрабаваўшы Баспорскае царства (Пантыкапей і Німфей) і захапіўшы флот, адправіліся да берагоў Малой Азіі. Гэтым яны знішчылі скіфскае царства з цэнтрам у Крыму. Увесну 258 года днястроўская флатылія готаў дасягнула Баспора і разрабавала Халкедон і Нікею. У 262 годзе нападу падверглася Фракія. У 267 годзе, выйдучы з вусця Дона, гоцкі флот дасягнуў Карынфа і Афін. У 269 сутыкненне готаў з арміяй рымскага імператара каля горада Ніш (Сербія). Аўрэліян вымушаны пакінуць Дакію варварам. У IV стагоддзі готы прымаюць арыянскую мадэль хрысціянства і вынаходзяць уласную пісьменнасць, — гоцкі алфавіт, вынайдзены біскупам Вульфілай, які пераклаў на гоцкую біблейскія тэксты (Сярэбраны кодэкс). У 375 гуны знішчаюць каралеўства готаў у Прычарнамор'і. У 376 готы фарсіруюць Дунай і перасяляюцца на Балканы. У 378 готы разбіваюць армію рымскага імператара пры Адрыянапалі.
Остготы, вестготы, крымскія готы
У 410 кароль вестготаў Аларых захапіў Рым. У 412 вестготы ўрываюцца ў Галію. У 414 вестготы ўрываюцца ў Іспанію. У 418 вестготы адыходзяць у Аквітанію (Паўднёва-Заходняя Францыя) і засноўваюць там сваё каралеўства. У 451 пры Каталаўнскіх палях саюз готаў і іншых плямёнаў спыніў прасоўванне на захад гунаў. У 463 вестготы аднаўляюць заваяванне Іспаніі. У 493 кароль остготаў Тэадорых засноўвае каралеўства ў Італіі. У 507 франкі выцясняюць вестготаў з Аквітаніі. Падчас Гоцкай вайны (536—555) арміі візантыйскага імператара Юстыніяна знішчаюць дзяржаву остготаў у Італіі. У 711 арабская армія Тарыка ібн Зіяда знішчае каралеўства вестготаў у Іспаніі. Да пачатку XVII стагоддзя адносяцца апошнія звесткі пра гоцкую абшчыну ў Крыме (гл. Крымска-гоцкая мова).
Пісьменнасць
thumb|right|180px|Маўзалей Тэадорыха (520) — адзіны захаваны помнік гоцкай архітэктуры. Готы першымі з германскіх плямёнаў прынялі хрысціянства (арыянскага толку). Гоцкая Біблія — першы літаратурны помнік на германскім мове; адначасова гэта і першы перакладны германскі пісьмовы помнік. На сённяшні дзень вядомыя толькі асобныя фрагменты гэтага перакладу. Тым не менш, з пункту гледжання філалогіі (як літаратуразнаўства, так і параўнальна-гістарычнага мовазнаўства) ён унікальны і каштоўны. Гэты пераклад быў здзейснены ў IV стагоддзя н.э. арыянскім біскупам Ульфілай.
Памяць пра готаў
У часы Рэнесансу готы разглядаліся гуманістамі як носьбіты варварскага пачатку, вінаватыя ў разбурэнні антычнай цывілізацыі. Да з'яўлення тэрміна Сярэднявечча ўсё германска-варварскае ў еўрапейскай культуры пазначалася эпітэтам «гатычны». Адсюль паходзяць тэрміны готыка і гатычны шрыфт, хоць адпаведныя з'явы да готаў прамога стаўлення не маюць.
Падчас знаходжання готаў ва Усходняй Еўропе іх суседзі — славяне — перанялі з гоцкай мовы мноства слоў — «хлеб», «суп», «смятана», «кацёл», «купіць», «Госпад», «царква», «крэст», «лек», «ліхва», «скарб», «скрыня», «вінаград», «вярблюд» і інш. (падрабязней гл. слоўнік Фасмера). На пераемнасць у адносінах да готаў прэтэндавалі шведскія каралі («каралі шведаў (свеяў), готаў і вендаў»), нашчадкамі вестготаў лічыла сябе іспанская знаць.
Гл. таксама Вестготы Усходнегерманскія мовы Скіры
Літаратура
Спасылкі
Катэгорыя:Старажытныя народы Катэгорыя:Зніклыя народы Еўропы Катэгорыя:Германскія плямёны Катэгорыя:Вялікае перасяленне народаў