thumb|250px|Сярэдневяковы хрысціянскі пісар за працай
Пісьмо́ — спосаб і працэс стварэння адносна ўстойлівага знакавага прадстаўлення мовы, звычайна зрокавага, а ў асобных выпадках тактыльнага.Daniels P. T., Bright W. (eds.). The World's Writing Systems. — New York: Oxford University Press, 1996. — P. 3, 56. — ISBN 0-19-507993-0. Слова пісьмо ўжываецца таксама ў значэнні сістэмы графічных знакаў, якія служаць для пісання.Пісьмо // Тлумачальны слоўнік беларускай мовы. Канкрэтная сукупнасць знакаў і правіл, паводле якіх яны выкарыстоўваюцца для прадстаўлення адной або некалькіх моў, утварае сістэму пісьма.Rogers H. Writing Systems: A Linguistic Approach. — Malden, MA: Blackwell, 2005. — P. 13—15. — ISBN 978-0-631-23463-0.
Пісьмо дазваляе захоўваць моўныя паведамленні і перадаваць іх у часе і прасторы незалежна ад непасрэднай прысутнасці аўтара. Яно служыць сродкам вонкавай фіксацыі інфармацыі і чалавечай памяці, выкарыстоўваецца ў кіраванні, праве, гаспадарчым уліку, рэлігіі, навуцы, адукацыі, літаратуры і іншых сферах дзейнасці.Gnanadesikan A. E. The Writing Revolution: Cuneiform to the Internet. — Malden, MA: Wiley-Blackwell, 2009. — ISBN 978-1-4051-5406-2. Robinson A. The Origins of Writing // Communication in History: Stone Age Symbols to Social Media / eds. D. Crowley, P. Heyer, P. Urquhart. — 7th ed. — Routledge, 2019. — P. 32—39. Уменне чытаць і пісаць называецца граматнасцю, або пісьменнасцю.Граматнасць // Тлумачальны слоўнік беларускай мовы.
Пісьмо і мова Пісьмо прадстаўляе не рэчаіснасць непасрэдна, а адзінкі мовы. Таму сістэма пісьма не з'яўляецца асобнай мовай: адна і тая ж мова можа запісвацца рознымі сістэмамі, а адно пісьмо можа быць прыстасавана да многіх моў. Напрыклад, лацінскае пісьмо, кірылічнае пісьмо і арабскае пісьмо выкарыстоўваюцца для запісу шматлікіх генетычна і тыпалагічна розных моў.
Не кожная сістэма зрокавых знакаў з'яўляецца пісьмом у лінгвістычным сэнсе. Піктаграмы, петрогліфы, эмблемы і іншыя ўмоўныя знакі могуць перадаваць пэўную інфармацыю без сістэматычнага суаднясення з адзінкамі канкрэтнай мовы. Такія сродкі, калі яны не дазваляюць дастаткова поўна кадаваць моўныя выказванні, звычайна разглядаюцца як папярэднікі пісьма або як іншыя знакавыя сістэмы.Woods C. (ed.), Emberling G., Teeter E. Visible Language: Inventions of Writing in the Ancient Middle East and Beyond. — Chicago: Oriental Institute, University of Chicago, 2010. — P. 15. — ISBN 978-1-885923-76-9. Электронная версія.
Пісьмовая і вусная формы мовы цесна звязаныя, але не абавязкова супадаюць паводле будовы і ўжывання. Пісьмовая мова можа мець уласныя нормы, жанры і сродкі арганізацыі тэксту, а яе правапіс часта захоўвае элементы, якія ўжо не адпавядаюць сучаснаму вымаўленню.
Сістэмы пісьма
thumb|400px|Асноўныя сістэмы пісьма сучаснага свету
Сістэмы пісьма класіфікуюць перадусім паводле таго, з якімі адзінкамі мовы звычайна суадносяцца іх асноўныя знакі. Межы паміж тыпамі не заўсёды строгія: многія гістарычныя і сучасныя сістэмы спалучаюць некалькі прынцыпаў.
Лагаграфічныя сістэмы выкарыстоўваюць лагаграмы, якія звычайна суадносяцца са словамі або марфемамі. Пры гэтым лагаграфічныя сістэмы могуць мець значны гукавы кампанент. Да іх належаць або належалі кітайскае пісьмо, часткова клінапіс і пісьмо мая. Складовыя сістэмы выкарыстоўваюць знакі, кожны з якіх пераважна адпавядае складу. Да складовых сістэм належаць, напрыклад, мікенскае лінейнае пісьмо Б, японскія каны і пісьмо чэрокі. Сегментныя сістэмы перадаюць асобныя элементы гукавой будовы мовы. У алфавітах асобныя знакі ў асноўным прызначаны для зычных і галосных фанем; у абджадах асноўнымі літарамі перадаюцца пераважна зычныя, а галосныя могуць не пазначацца або перадавацца дадатковымі знакамі; у абугідах базавы знак звычайна абазначае зычны з пэўным галосным, а іншыя галосныя перадаюцца змяненнем знака або дадатковымі элементамі.
Рэальныя сістэмы часта маюць змешаную будову. Напрыклад, у кітайскім пісьме вялікая частка знакаў спалучае кампаненты, звязаныя са значэннем і вымаўленнем, японскае пісьмо сумяшчае кітайскія іерогліфы са складовымі канамі, а пісьмо мая спалучала лагаграмы са складовымі знакамі.
Піктаграфію і ідэаграфію ў старэйшых класіфікацыях нярэдка падавалі як асобныя тыпы або паслядоўныя стадыі развіцця пісьма. У сучаснай тыпалогіі істотнай лічыцца наяўнасць сістэматычнай сувязі знакаў з адзінкамі мовы; таму сістэмы, якія перадаюць паняцці або паведамленні без такой сувязі, не абавязкова адносяць да ўласна пісьма. Гістарычнае развіццё розных сістэм пісьма таксама не ўтварае адзінай абавязковай паслядоўнасці ад піктаграфіі да алфавіта.
Гісторыя thumb|250px|Гліняная таблічка з клінапісам
Розныя сродкі захоўвання і перадачы інфармацыі — малюнкі, умоўныя знакі, сістэмы лічэння і мнеманічныя сродкі — існавалі задоўга да ўзнікнення паўнавартасных сістэм пісьма. У Міжрэччы важным папярэднікам пісьма была сістэма гліняных жэтонаў для ўліку тавараў; паступова іх абазначэнні пачалі наносіць непасрэдна на гліну.
На сучасным узроўні ведаў найлепшымі кандыдатамі на незалежнае вынаходства пісьма лічацца Міжрэчча, Старажытны Егіпет, Кітай і Месаамерыка. Пры гэтым пытанне пра колькасць незалежных цэнтраў узнікнення пісьма застаецца адкрытым і можа ўдакладняцца ў выніку новых знаходак і даследаванняў. Найстаражытнейшыя вядомыя таблічкі з раннім пісьмом з Урука ў паўднёвым Міжрэччы датуюцца прыкладна 3200 годам да н. э.; раннія егіпецкія надпісы вядомы прыблізна з таго самага перыяду.
Ранняе месапатамскае пісьмо было цесна звязана з гаспадарчым улікам і адміністрацыйнымі патрэбамі. З цягам часу клінапіс стаў перадаваць не толькі прадметы і паняцці, але і гукавыя элементы мовы; першапачаткова створаны для шумерскай мовы, ён быў прыстасаваны таксама да акадскай, хецкай і шэрагу іншых моў.
У Кітаі самыя раннія вялікія комплексы несумненна моўных пісьмовых тэкстаў захаваліся на варажбітных касцях канца II тысячагоддзя да н. э.; кітайская традыцыя пісьма працягваецца да сучаснасці. У Месаамерыцы сістэмы пісьма ўзніклі незалежна ад еўразійскіх традыцый; найбольш поўна расшыфравана пісьмо мая. Так званае пісьмо Індскай цывілізацыі сярэдзіны III тысячагоддзя да н. э. застаецца нерасшыфраваным, а пытанне, ці было яно паўнавартаснай сістэмай пісьма, канчаткова не вырашана.
Першыя алфавітныя сістэмы сфарміраваліся ў II тысячагоддзі да н. э. на Блізкім Усходзе. Раннія алфавітныя знакі Сінайскага паўвострава былі звязаны з егіпецкай іерагліфічнай традыцыяй; праз семіцкія сістэмы, у тым ліку фінікійскі алфавіт, гэты прынцып паўплываў на ўзнікненне грэчаскага, а праз яго — лацінскага алфавіта.
У традыцыйнай гістарычнай перыядызацыі з'яўленне пісьмовых крыніц выкарыстоўваецца як адна з асноўных межаў паміж дагісторыяй і пісьмовай гісторыяй. Такая мяжа не мае адзінай даты для ўсяго чалавецтва, паколькі пісьмо ўзнікала і распаўсюджвалася ў розных рэгіёнах у розны час.
Графіка і арфаграфія Графіка ў мовазнаўстве — сукупнасць пісьмовых сродкаў і прынцыпаў іх выкарыстання, у тым ліку адносін паміж графічнымі знакамі і адзінкамі мовы. Асноўнай адзінкай графічнай сістэмы з'яўляецца графема; у алфавітных сістэмах графемы найчасцей рэалізуюцца ў выглядзе літар. Акрамя літар выкарыстоўваюцца дыякрытычныя, пунктуацыйныя і іншыя нялітарныя знакі.Сучасная беларуская мова: Вучэб. дапам. / Л. М. Грыгор'ева [і інш.]; пад агул. рэд. Л. М. Грыгор'евай. — Мінск: Вышэйшая школа, 2006. — 559 с. — ISBN 985-06-1140-5.
Адпаведнасць паміж графемамі і гукавымі адзінкамі мовы можа быць рознай. Адна і тая ж літара не абавязкова заўсёды перадае адзін і той жа гук, а адна фанема ў розных пазіцыях або словах можа абазначацца рознымі графічнымі сродкамі; ступень такой адпаведнасці залежыць ад канкрэтнай сістэмы пісьма і арфаграфіі.
Арфаграфія, або правапіс, — сістэма правіл, якія вызначаюць аднастайныя спосабы перадачы маўлення на пісьме. Яна рэгулюе напісанне слоў і іх частак, ужыванне вялікай і малой літар, напісанне разам, праз злучок і асобна, а ў залежнасці ад традыцыі можа ахопліваць таксама іншыя канвенцыі пісьмовай мовы.Арфаграфія // Беларуская Энцыклапедыя.
Функцыі пісьма Пісьмо пашырыла магчымасці чалавечай камунікацыі, зрабіўшы паведамленне адносна незалежным ад месца і часу яго стварэння. Пісьмовы тэкст можа захоўвацца, капіравацца, распаўсюджвацца і паўторна выкарыстоўвацца, што дазваляе назапашваць веды па-за межамі індывідуальнай памяці.
У ранніх дзяржавах пісьмо выкарыстоўвалася для гаспадарчага ўліку, падаткаабкладання, дамоў, законаў, адміністрацыйных распараджэнняў і фіксацыі ўласнасці. Пазней сфера яго выкарыстання пашырылася на гістарычныя запісы, рэлігійныя тэксты, літаратуру, навуку і адукацыю. Магчымасць захоўваць і шматразова ўзнаўляць тэксты спрыяла фарміраванню архіваў, бібліятэк і ўстойлівых традыцый перадачы ведаў.
Матэрыялы і сродкі для пісьма На працягу гісторыі знакі наносілі на камень, гліну, дрэва, косць, металічныя пласціны, папірус, васковыя таблічкі, пергамент, паперу і іншыя матэрыялы. Для пісьма выкарыстоўвалі пальцы, разцы, стыласы, пэндзлі, трысняговыя і птушыныя пёры, алоўкі, ручкі і іншыя прылады.
Друкарства зрабіла магчымым механічнае масавае ўзнаўленне пісьмовых тэкстаў. У XIX—XX стагоддзях шырока распаўсюдзіліся пісальныя машынкі, а з развіццём электронікі — камп'ютарны набор, тэкставыя працэсары і лічбавыя носьбіты. Змена матэрыяльнага носьбіта не адмяняе асноўнай функцыі пісьма — адносна ўстойлівага прадстаўлення моўнай інфармацыі.
Вывучэнне пісьма Пісьмо і сістэмы пісьма вывучаюцца ў межах мовазнаўства, граматалогіі і гісторыі культуры. Палеаграфія даследуе развіццё старажытнага пісьма і асаблівасці рукапісных помнікаў, а эпіграфіка — надпісы на камені, метале, кераміцы і іншых адносна трывалых матэрыялах. Даследаванне і расшыфроўка старажытных сістэм пісьма таксама складаюць частку адпаведных гістарычных і філалагічных дысцыплін.
Крыніцы
Літаратура Daniels P. T., Bright W. (eds.). The World's Writing Systems. — New York: Oxford University Press, 1996. — ISBN 0-19-507993-0. Gnanadesikan A. E. The Writing Revolution: Cuneiform to the Internet. — Malden, MA: Wiley-Blackwell, 2009. — ISBN 978-1-4051-5406-2. Rogers H. Writing Systems: A Linguistic Approach. — Malden, MA: Blackwell, 2005. — ISBN 978-0-631-23463-0. Woods C. (ed.), Emberling G., Teeter E. Visible Language: Inventions of Writing in the Ancient Middle East and Beyond. — Chicago: Oriental Institute, University of Chicago, 2010. — ISBN 978-1-885923-76-9.
Гл. таксама Пісьменства Алфавіт Графема Арфаграфія Піктаграма Лагаграма Клінапіс Арабскае пісьмо Арабскі алфавіт Лацінскае пісьмо Кірыліца
Катэгорыя:Пісьменнасць Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы