Фольксдойчэ () — абазначэнне «этнічных германцаў» да 1945 года, якія жылі ў дыяспары, гэта значыць па-за межамі Германіі. У адрозненне ад «рэйхсдойчэ» (, «германцаў рэйха»), прыналежнасць да «фольксдойчэ» («германскасць») усталёўвалася па асобных прыкметах — па «сямейнай гісторыі» (ці былі бацькі дойчэ), па нямецкай мове як роднай, па імі, па царкоўных запісах і да т.п.
Пасля паражэння ў Першай сусветнай вайне значная частка тэрыторыі Германіі была забрана ў яе краінамі-пераможцамі ў якасці і рэпарацый разам з грамадзянамі. Тады паняцце «фольксдойчэ» стала палітычным, а гэты яго падтэкст заставаўся ў актыўным ужыванні да 1940—1960-х гадоў XX стагоддзя. У перыяд існавання Трэцяга рэйха (1933—1945) фольксдойчэ мелі асобы прававы статус як у межах самога рэйха, так і ў генерал-губернатарстве, пратэктаратах і рэйхскамісарыятах, а таксама ў саюзных краінах.
Каментарыі да паняцця і тэрміна
Паходжанне тэрміна
Паводле трактоўкі Дорыс БергенBergen, Doris. The Nazi Concept of 'Volksdeutsche' and the Exacerbation of Anti-Semitism in Eastern Europe, 1939-45 Journal of Contemporary History, Vol. 29, No. 4 (Oct., 1994), pp. 569—582 The «Nazi Concept of 'Volksdeutsche' and the Exacerbation of Anti-Semitism in Eastern Europe, 1939-45», Doris L. Bergen; Journal of Contemporary History, Vol. 29, No. 4 (Oct., 1994), pp. 569—582, аўтарства гэтага тэрміна прыпісваецца Адольфу Гітлеру, які, меркавана, упершыню асабіста ўвёў ва ўжытак тэрмін фольксдойчэ у мемарандуме Імперскай Рэйхсканцылярыі ад 1938 года. У гэтым дакуменце тэрмінам фольксдойчэ вызначаюцца «людзі, чыя мова і культура маюць германскія карані, якія, аднак, не мелі германскага грамадзянства». Так ці інакш, для Гітлера і іншых немцаў таго часу гэты тэрмін нёс у сабе некаторыя сэнсавыя адценні — чысціня крыві, расавае вызначэнне — то, што не ўваходзіць у сучасны беларускамоўны тэрмін «этнічныя немцы» і з’яўляецца асабліва ідэалагічнымі адценнямі дадзенага тэрміна. У адпаведнасці з нямецкімі пастановамі 1930-х гг., каля 30 мільёнаў фольксдойчэ жылі па-за межамі рэйха, істотная частка іх — ва Усходняй Еўропе — Польшчы, Прыбалтыцы, СССР і Румыніі.
Нацысцкія фундаментальныя ідэі экспансіі на Усход адводзілі фольксдойчэ асаблівую ролю ў нямецкіх планах заваявання краін Усходняй Еўропы, што і было досыць выразна пазначана ў генеральным плане «Ост».
Нацысцкія ўлады ўвесь час выступалі з афіцыйнымі заклікамі да супрацоўніцтва ці ў Германскі рэйх асоб-фольксдойчэ, галоўным аргументам пры гэтым выступала ідэя «крэўнага адзінства» з немцамі, якія жывуць у Германіі. Так, у 1931 годзе яшчэ не прыйшэлыя да ўлады нацысты адкрываюць «Auslandsorganisation der NSDAP» (скар. «NSDAP/AO» — «Замежная арганізацыя Нацысцкай Партыі»), чыёй асноўнай і адзінай рэальнай мэтай з’яўлялася пашырэнне нацысцкай прапаганды сярод германскіх нацыянальных меншасцей іншых краін свету (фольксдойчэ)Pol H., АО — Auslandsorganisation. Tatsachen aus Aktenberichten der 5 Kolonne, Graz, 1945 .
Фольксдойчэ мітэльштэле Адну з найбольш галоўных роляў у рэалізацыі ідэалогіі нацысцкай расавай дактрыны ў агульным і ідэалогіі цэласці германскай расы ў прыватнасці гуляла арганізацыя «Фольксдойчэ мітэльштэле» (; скар. VoMi), што мела статус аднаго з пяці галоўных кіраванняў СС і праводзіла размаітую працу сярод этнічных немцаў, якія жылі за мяжой.
У манаграфіі Люманса Вальдзіза (Lumans Valdiso) кажацца, што:
«Адной з галоўных мэт Гімлера быў цэнтралізаваны кантроль над мірыядамі груп і індывідаў, якія прапагандуюць усярэдзіне і па-за рэйхам ідэі фольксдойчэ. Гімлер не пачынаў гэты працэс, аднак, выявіўшы дадзеныя ідэі, якія лунаюць у паветры, развіў іх і скіраваў у патрэбнае яму рэчышча. Яго асноўнай інструментам у спробах заваявання такой мэты было кіраванне па-за структурай СС — нацысцкі партыйны орган „Фольксдойчэ мітэльштэле“ (VoMi), што можна перавесці як „Кіраванне сувязяў з этнічнымі немцамі“.»Valdiso, Lumans. «Himmler’s Auxiliaries: The Volksdeutsche Mittelstelle and the German national minorities of Europe, 1933—1945». The University of North Carolina Press Chapel Hill and London.
Галоўнае кіраванне () было створана 1 лютага 1937. Пасля пачатку Другой сусветнай вайны гэта кіраванне ажыццяўляла праграму перасялення на акупаваныя ўсходнія тэрыторыі нямецкага насельніцтва, якой кіраваў прызначаны 7 кастрычніка 1939 па рассяленні германскай расы Генрых Гімлер. Стварэнне «Фольксдойчэ миттельштелле» азначала перадачу ў рукі СС найважнай прылады ўплыву на вонкавую палітыку Трэцяга рэйха.
Кіраванне ўзначальвалася СС (). Сфера дзейнасці гэтай арганізацыі шырылася, галоўным чынам, на суседнія з Германіяй краіны Усходняй і Заходняй Еўропы, дзе яна вяла разведвальную і ідэалагічную падрыўную працу, фактычна, займаючыся фармаваннем «пятых калон».
Секцыя друку гэтага кіравання рыхтавала штодзённыя агляды матэрыялаў, што публікаваліся ў больш чым 300 газетах і часопісах, што выходзяць за мяжой, а таксама займалася ўкараненнем у замежныя СМІ і фармаваннем (пасярэдніцтвам напісання «заказных артыкулаў») патрэбнай арганізацыі грамадскай думкі праз антыкамуністычныя газеты Аўстрыі, Францыі, Бельгіі і іншых краін, якія станоўча адклікаліся пра нацызм.
Фольксдойчэ падчас Першай сусветнай вайны
Немцы ў Расійскай імперыі
Перадгісторыя Нямецкае насельніцтва існавала ў Расійскай імперыі практычна з моманту яе стварэння, у прыбалтыйскіх губернях — яшчэ до іх далучэння да Расіі (остзейскія немцы, якія да другой паловы XIX стагоддзя складалі мясцовую эліту). Досыць часта ў расійскай гісторыі паўтаралася сітуацыя з афіцыйным і неафіцыйным запрашэннем нямецкіх навукоўцаў, палітыкаў і вайскоўцаў на высокія пасты ў тых ці іншых абласцях.
Яркім прыкладам можа паслужыць фаварыцтва і фактычнае кіраванне краінай у перыяд валадарання імператрыцы Ганны Іаанаўны і кароткі перыяд узурпавання фактычнай улады пасля яе скону (у быццё рэгентам пры Іване VI).
У той перыяд была распрацавана паўнавуковая прыўнясення германскімі правадырамі (у прыватнасці, Рурыкам) самой ідэі дзяржаўнага кіравання ў хаатычны ў палітычным сэнсе мір славянскіх народаў. Зрэшты, і аспрэчыць гэту тэорыю апынулася вельмі лёгка — Рурыка запрасілі на замяшчэнне вакантнага месца князя — значыць, тытул князя існаваў да прышэсця Рурыка на Русь. Таксама прыкладам могуць паслужыць асобе дзяржаўнага дзеяча, міністра ўнутраных спраў фон Плевэ, і найбольш уплывовага фінансіста Расіі XIX стагоддзя .
Пётр I пачаў сваё сталенне ў так званай нямецкай слабадзе. Велізарная колькасць публікацый і гістарычных сведчанняў служаць пацвярджэннем факта істотнай наяўнасці этнічных немцаў у дзяржаўным апараце Расійскай імперыі ў XVIII—XX стагоддзях, у тым ліку, прыкладам, і ў перыяд валадарання Кацярыны II. З прычыны гэтага можна зрабіць выснову пра практычна пастаянную наяўнасць немцаў у гісторыі Расіі. У вядомай прапорцыі нямецкія карані былі і ў імператарскай сям’і Раманавых, бо дынастычныя шлюбы складаліся, галоўным чынам, з прадстаўнікамі найвышэйшага германскага дваранстваП. Х. Гребельский, А. Б. Мирвис. «Дом Романовых. Биографические сведения о членах царствовавшего дома, их предках и родственниках». Санкт-Петербург: ЛИО Редактор, 1992. ISBN 5-7058-0160-2.
Апроч таго, вялікая колькасць расійскіх навукоўцаў, вайскоўцаў дзеячаў, прадстаўнікоў мастацтва належала да нямецкай нацыянальнасці. Гэтыя падданыя Расіі ўнеслі вялікай, а часцяком, неацэнна вялікі ўнёсак у развіццё чалавецтва. Сярод такіх можна назваць Д. І. Фанвізіна (фон Візін), І. Ф. Крузенштэрна, Ф. Ф. Белінсгаўзена, Іагана Корфа, , барона , , Ота Кацэбу. З пазнейшых дзеячаў трэба адзначыць — аднаго з заснавальнікаў савецкай касманаўтыкі.
Становішча фольксдойчэ падчас Першай сусветнай вайны Вайна з Германіяй і Аўстра-Венгрыяй вырашыла анты-нямецкія настроі і прапаганду змагання з «унутраным ворагам» у расійскім грамадстве. У сувязі з гэтым фактам самую пільную ўвагу звярталі на сябе падданыя імперыі — немцы па нацыянальнасці, у сувязі з чым з’явілася мноства старонных публікацый пра іх. У пачатковы перыяд вайны дачыненне да дадзенай групы было зычлівым, усяляк падкрэслівалася іх адрозненне ад германскага насельніцтва. Адзначаўся вялікі фінансавы фундуш у стварэнне і развіццё сетцы лазарэтаў і шпіталяў, дабрачынная праца немцаў сярод насельніцтва. Аднак жа пасля, да 1915 года, па меры пагаршэння сітуацыі на фронце, дачыненне дзяржавы і насельніцтва да нямецкіх падданых імперыі стала змяняцца ў горшы бок. Неаднаразова ў пэўных газетах пачалі публікавацца артыкулы правакацыйнага характару, якія, нягледзячы на аспрэчанні, дадзеныя ўладамі пасля праверкі фактаў, здолелі змяніць атмасферу ў грамадстве.
Аднак жа трэба адзначыць рэакцыю на палітыку ў дачыненні расійскіх немцаў у перыядычным друку левага кірунку. Так, прыкладам, саратаўскае выданне «Наша газета» апублікавала прамову дэпутата Дзяржаўнай Думы на пасяджэнні 19 ліпеня 1915 года, у якой досыць актыўна асуджаецца пачатая ў грамадстве і СМІ антынямецкая кампанія. У прыватнасці, прыведзены наступныя словы дэпутата:
Пасля дачыненне насельніцтва да этнічных немцаў стабілізавалася, шмат у чым, з-за радыкальнай змены ідэалогіі на «пралетарскі інтэрнацыяналізм» і адмысловае «спусканне пары» ў грамадстве падчас рэвалюцый і грамадзянскай вайны.
Падчас нацысцкага кіравання Падчас нацызму тэрмінам «фольксдойчэ» пазначалі немцаў, якія нарадзіліся за мяжой Германіі, жылі ў краінах, акупаваных Германіяй і падалі прашэнне на грамадзянства Трэцяга рэйха. Да Другой сусветнай вайны каля 10 мільёнаў фольксдойчэ жылі ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе. Таксама вялікая колькасць немцаў жыла на поўдні СССР.
Deutsche Volksliste
Пасля пачатку акупацыі краін усходняй Еўропы войскамі Германіі ў верасні 1939 года нямецкі бок, а менавіта — арганізацыя «фольксдойчэ мітэльштэле», арганізавала цэнтральнае рэгістрацыйнае бюро, названае «Спіс германскіх грамадзян» (, скар. DVL), дзе яны рэгістравалі немцаў з грамадзянствам акупаваных краін як фольксдойчэ. Мясцовае неарыйскае насельніцтва было крайне зацікаўлена ў трапленні ў гэты спіс, бо тым, хто лічыўся ў дадзеным спісе, былі пакладзены пэўныя зыскі, улучаючы лепшае харчаванне і асаблівы прававы статус.
Deutsche Volksliste дзяліў фольксдойчэ на 4 катэгорыі:
Катэгорыя I: Асоба германскага паходжання, што прапанавала свае паслугі рэйху да 1939. Катэгорыя II: Асоба германскага паходжання, што засталася пасіўнай. Катэгорыя III: Асоба германскага паходжання, што этнічна часткова змяшалася з мясцовым насельніцтвам, напр., пасярэдніцтвам шлюбу з мясцовым партнёрам, ці з дапамогай працоўных сувязей (на тэрыторыі Польшчы гэта асабліва тычылася сілезцаў і кашубаў). Катэгорыя IV: Асоба з германскімі продкамі, чые продкі былі культурна адзінымі з мясцовым насельніцтвам, але якая падтрымала «германізацыю».
Кожнаму немцу, які натуралізаваўся, ўладамі рэйха выдаваўся адмысловы дакумент — (), які гуляў ролі пашпарта і пасведчання «чысціні расы», што было трэба на выпадак узнікнення падазрэнняў у пільных грамадзян рэйха ці мясцовых органаў гестапа.
Роля фольксдойчэ ў фармаванні частак СС і вермахта
Фольксдойчэ гулялі заўважную ролю пры фармаванні так званых «тубыльных» дывізій СС (дывізій, у якіх маглі служыць асобы, што не з’яўляліся членамі СС) — у многіх з іх батальёны былі галоўным чынам ці цалкам укамплектаваны менавіта салдатамі-фольксдойчэ. Аднак кіраўніцтва дывізій адзначала дастатковую ненадзейнасць гэтых частак, якая стала выяўляцца ўсё больш і больш па ходзе вайны, бліжэй да разгрому нацысцкай Германіі. Пры ўсёй ступені ўцягнення фольксдойчэ ў фармаванне частак вермахта і СС яны практычна не былі членамі партыйна-палітычнай арганізацыі СС, хоць досыць часта праходзілі службу ў яе войсках.
Перад і падчас пачатку Другой сусветнай вайны некаторыя фольксдойчэ ў Чэхаславакіі, Польшчы і Югаславіі актыўна падтрымлівалі нацыстаў, перадаючы ім важныя звесткі, займаючыся сабатажам і іншымі недружалюбнымі акцыямі ў адносінах да краін сваіх нараджэння і жыцця.