Ферна́нда Картэ́с дэ Манро́й і Піса́ра Альтаміра́на (), больш вядомы як Ферна́нда, Эрна́нда, Ферна́н ці Эрна́н Картэ́с (, — ) — іспанскі канкістадор, які заваяваў Мексіку і знішчыў дзяржаўнасць ацтэкаў. Дзякуючы яму ў Еўропе з 1520-х гадоў сталі выкарыстоўваць і шакалад.
Паходзіў з сям’і небагатых, але знатных . Два гады вучыўся ва ўніверсітэце Саламанкі, аднак аддаў перавагу ваеннай кар’еры . У 1504 годзе пераехаў на Эспаньёлу, у 1510—1514 гадах удзельнічаў у экспедыцыі па заваяванні Кубы пад кіраўніцтвам Дыега дэ Веласкеса . У 1519—1521 гадах па ўласнай ініцыятыве распачаў . У 1522—1526 гадах займаў пасаду зноў утворанай калоніі Новая Іспанія, праводзячы незалежную палітыку, але з-за жорсткай барацьбы за ўладу ў 1528 годзе ён вярнуўся ў Еўропу . Кароль Карл V дараваў яму ў 1529 годзе тытул маркіза Аахакі (). У 1530 Картэс вярнуўся ў Мексіку ў званні ваеннага губернатара, але ўжо не меў рэальнай улады . У 1540 годзе назаўсёды вярнуўся ў Еўропу, удзельнічаў у . Памёр і пахаваны ў Іспаніі, у 1566 годзе прах быў перанесены ў Мексіку . У 1560-я гады яго нашчадкі паспрабавалі захапіць уладу ў Мексіцы, але пераварот завяршыўся правалам .
Пра жыццё заваёўніка захавалася мала крыніц, якія часта супярэчаць адна адной, таму гісторыкі моцна разыходзяцца ў ацэнках яго асобы і спадчыны. Працы зрабілі яго адным з ключавых персанажаў «» .
Паходжанне Картэс належаў да роду ідальга як мінімум у двух пакаленнях. Прыжыццёвы біёграф Картэса — яго , пісаў, што сем’і Картэсаў, Манрояў, Пісара і Альтамірана — старажытныя рады Эстрэмадуры, «са старых хрысціян»Colección de documentos para la historia de México, publicada por Joaquín García Icazbalceta . — México, Ed. Porrúa, 1980. — T. I. — P. 310.. Сервантес дэ Салазар у прысвячэнні Картэсу 1546 года нават узвёў яго генеалогію да роду ламбардскіх каралёў, якія пераехалі ў Іспанію. Насупраць, дамініканец Барталаме дэ лас Касас, які ніколі не хаваў непрыязнасці да Картэса, пісаў, што канкістадор быў «сынам дробнага дваранчыка, якога я ведаў асабіста, вельмі беднага і вельмі сціплага, але добрага хрысціяніна і, як сцвярджала пагалоска, ідальга»B. de las Casas. Historia de las Indias . — México, Fondo de cultura económica, 1965. — T. II. — Р. 528..
Дыега Альтамірана, дзед Эрнана па матчынай лініі, жанаты з Леанорай Санчэс Пісара, быў Беатрысы Пачэка, графіні Медэльінскай. Ён уваходзіў у лік гарадскіх саветнікаў і стаў алькальдам. Марцін Картэс дэ Манро (1449—1528), бацька Эрнана, на працягу ўсяго жыцця займаў розныя дзяржаўныя пасады, у прыватнасці, быў рэхідорам, затым генеральным пракурорам гарадскога савета . У сярэдневяковай Іспаніі гэтыя пасады маглі займаць толькі ідальга. Марцін Картэс удзельнічаў у грамадзянскай вайне 1475—1479 гадоў на баку праціўнікаў каралевы Ізабелы ў чыне капітана кавалерыі.
Па бацькавай лініі Картэс быў далёкім сваяком — першага губернатара Эспаньёлы. З матчынага боку Картэс быў траюрадным братам Франсіска Пісара — заваёўніка Перу; іншы яго сваяк, таксама Франсіска Пісара, суправаджаў Картэса ў заваяванні МексікіInternational Encyclopedia of the Social Sciences / 2-nd ed. — N.Y.: MacMillan, 2008. — Vol. 2. — P. 146—149..
Картэс сам расказваў Гамары, што стан яго сям’і быў сціплым. У 1948 годзе лекар-афтальмолаг з Медэльіна Селясціна Вега апублікаваў кнігу, у якой ацэньваў рэнтабельнасць уласнасці Марціна Картэса, і заявіў, што даходы сям’і былі невялікіяCelestino Vega. La hacienda de Hernán Cortés en Medellín, Revista de estudios extremeños. — Badajos, 1948.. Падыход С. Вега падвяргаўся крытыцы, паколькі ён разглядаў дакументальныя сведчанні ў кантэксце рэканструяванага ўзроўню цэн мяжы XV—XVI стагоддзяў. У 2008 годзе новае даследаванне прадставіў мексіканскі вучоны Эстэбан Міра Кабаёс, які прыйшоў да вываду, што сямейства Картэсаў не было багатым, але ўзровень яго дабрабыту быў сувымерны з сацыяльным статусам.
Ранняя біяграфія. Іспанія
Дата нараджэння Картэса з’яўляецца прадметам спрэчак, паколькі ён яе паводле невядомых прычын хаваў. Гамара са слоў самога Картэса паказваў на 1485 год, але без удакладнення. Толькі ў адной ананімнай біяграфіі (абрываецца на 1519 годзе) гаворыцца, што ён нарадзіўся «у канцы ліпеня месяца», але больш гэтыя звесткі нідзе не пацвярджаюцца. Францысканскі гісторыкі Хероніма дэ Мендэта і Хуан дэ Таркемада прыводзілі для нараджэння Картэса дату 1483 год — год нараджэння Лютэра. Так пад заваяванне Мексікі падводзілася ідэалагічная база: Картэс з’явіўся на зямлю Новай Іспаніі дзеля звароту ў праўдзівую царкву індзейцаў і папаўнення імі шэрагаў каталікоў, парадзелай пасля Рэфармацыі.
Па дакументах Эрна Картэс дэ Манрой быў адзіным сынам Марціна Картэса дэ Манрой і Каталін Пісара Альтамірана. Пры хрышчэнні ў царкве Св. Марціна ў Медэльіне ён атрымаў імя дзеда па бацькоўскай лініі. Фернанда, Эрнанда і Эрнан былі ў той час адным і тым жа імем, для якога ў арфаграфіі таго часу існавала тры розныя напісанні (Fernando, Hernando і Hernán), таму яны ў роўнай ступені выкарыстоўваліся сучаснікамі.
З маці ў Картэса цёплых адносін не было, Гамара са слоў сына характарызаваў яе як «суровую і скнарлівую» асобу. У 1530 годзе ён перавёз маці ў Мексіку, дзе яна памерла праз некалькі месяцаў. Значна больш блізкія адносіны звязвалі бацькі і сына. Адзіны законныУ даносе нейкага Дыега дэ Окан на намеснікаў альгвасіла Мехіка ў 1526 годзе гаварылася, што яны з’яўляліся зводнымі братамі Картэса. Гэта сведчанне некаторымі гісторыкамі выкарыстоўваецца для доказы, што ў Марціна Картэса былі пазашлюбныя дзеці побач з Эрнанам. Зрэшты, наяўнасць бастардаў была цалкам звычайнай для дваран таго часу (Documentos cortesianos. — T. I. — P. 400). сын сваіх бацькоў, Эрна па звычаю таго часу рос пад наглядам карміцелькі, а ў падлеткавым узросце паступіў пад пачатак і настаўнікі фехтавання. Гамара апісваў яго як слабое, хваравітае дзіця, што, верагодна, не адпавядала рэчаіснасці. На думку К. Дзювержэ, гэта было часткай створанай вакол асобы заваёўніка міфалогіі, «паводле якой кволае стварэнне стала выбраннікам Божым, а таму атрымала абарону і заступніцтва, каб магло здзейсніць наканаванае»Разам з тым, даследаванне парэшткаў Картэса, праведзенае ў 1947 годзе, паказала, што ён меў мноства паталагічных адхіленняў, у тым ліку прыроджаных (Берналь Диас дель Кастильо. Правдивая история завоевания Новой Испании / Комментарии А. Р. Захарьяна. — М., 2000. — С. 398.).
Да 14-гадовага ўзросту Картэс выхоўваўся ў родным Медэльіне, а далей яго вызначылі ва Універсітэт Саламанкі. У горадзе ён жыў у доме прафесара-юрыста Франсіска Нуньеса дэ Валера, жанатага з цёткай Эрнана — зводнай сястрой Марціна Картэса. У далейшым Франсіска Нуньес выконваў ролю афіцыйнага юрыста Картэса ў Іспаніі. Навучанне ва ўніверсітэце падоўжылася ўсяго два гады: узімку 1501 года ён вярнуўся ў Медэльін. Гамара пісаў: «Бацькі сустрэлі яго няласкава, паколькі яны ўскладалі ўсе надзеі на свайго адзінага сына і марылі, што ён прысвяціць сябе вывучэнню права, навукі паўсюль у вялікім гонары і павазе».
Картэс быў добра адукаваным па мерках XVI стагоддзя чалавекам, што прызнавалі і яго праціўнікі, у тым ліку лас Касас. Ён валодаў лацінскай мовай, у яго дакладах і лістах шмат лацінскіх цытат; па апісанні Марынеа Сікула — першага свайго біёграфа — умеў складаць вершы і рытмічную прозу. і лас Касас называлі яго «бакалаўрам права». Амерыканскі гісторык XIX стагоддзя выказаў здагадку, што гэтую ступень універсітэт прысвоіў Картэсу постфактумPrescott W. History of the Conquest of Mexico, with a Preliminary View of Ancient Mexican Civilization, and the Life of the Conqueror, Hernando Cortes.
Галоўнай прычынай таго, што Картэс кінуў універсітэт, сучасныя біёграфы называюць жаданне ўдзельнічаць у каланізацыі Санта-Дамінга: далёкі сваяк бацькі Картэса — Нікалас дэ Аванда, быў прызначаны губернатарам Эспаньёлы. Пра яго жаданні з’ехаць у Новы Свет пісаў Гамара. Аднак у 1502 годзе флот Аванда адплыў без Картэса. Адзіную прычыну са слоў заваёўніка апісваў Гамара: Картэс падчас начнога візіту да замужняй дамы, нібыта, быў заўважаны яе мужам, і ратуючыся ўцёкамі па даху, сарваўся, пашкодзіўшы нагу. Наступныя два гады жыцця Картэса апісваліся біёграфамі супярэчліва: паводле Гамары, паправіўшыся, Картэс збіраўся адправіцца ў Італію пад камандаваннем . Наадварот, у біяграфіі Хуана Суарэс дэ Перальта (1589) сцвярджаецца, што Картэс правёў год у Вальядалідзе, дзе працаваў у натарыяльнай канторы.
Эспаньёла і Куба
У канцы 1503 года Картэс угаварыў бацькоў аплаціць яго пераезд у Новы Свет, і правёў некалькі месяцаў у Севільі, чакаючы аказіі да Санта-Дамінга. Ён прыбыў туды 6 красавіка 1504 года — за дзень да Вялікадня. Калонія знаходзілася тады ў стане цяжкага крызісуДа моманту прыбыцця Картэса, з 2500 каланістаў, дастаўленых Аванда ў 1502 годзе, у жывых засталося каля 1000, іншыя загінулі ад малярыі, дызентэрыі і недаядання. У цяжкім трапічным клімаце метады іспанскай агракультуры былі неэфектыўнымі, а еўрапейская жывёлагадоўля знішчыла індзейскія плантацыі маніёка і маіса., і першы час Эрнан думаў адправіцца ў экспедыцыю на Жамчужны бераг (цяперашняя Венесуэла). Аднак неўзабаве з інспекцыі вярнуўся губернатар дэ Аванда, які цёпла прыняў сваяка і зарэгістраваў яго як vecino — паўнапраўнага каланіста, які бясплатна атрымаў зямлі з індзейцамі, якія апрацоўвалі іх () і права на пабудову дома ў горадзе; наўзамен Картэс абавязваўся праслужыць на Эспаньёле не менш за 5 гадоў.
20-гадовы Картэс стаў прыкметнай фігурай у калоніі пасля ўдзелу ў шэрагу карных паходаў у глыбінныя раёны вострава. Пасля адміністрацыйнай рэформы 1506 года Картэс быў прызначаны натарыусам (, так называўся намеснік) у індзейскім селішчы Асуан на захад ад Санта-Дамінга, і вельмі паправіў сваё матэрыяльнае становішча. Ён атрымаў репартым’ента ў правінцыі Даяга; не выключана, што ён спрабаваў разводзіць цукровы трыснёг, завезеных з Канарскіх астравоў. Аднак жыццё памешчыка здавалася Картэсу прэсным, і ён вярнуўся ў Санта-Дамінга. У 1507 годзе ён пабудаваў дом на скрыжаванні вуліц Эль-Кондэ і Лас-Дамас, прама насупраць рэзідэнцыі губернатара — адзін з першых, якія захаваліся ў Новым Свеце. З 2001 года ў адрэстаўрыраваным доме размяшчаецца пасольства Францыі.
У 1509 годзе губернатар Авандо быў адкліканы ў сувязі з прызначэннем вялікім камандорам Ордэна Алькантара, на змену яму быў дасланы дон — сын першаадкрывальніка Амерыкі. Калумб памяняў стратэгію развіцця калоніі, зрабіўшы стаўку на марскія экспедыцыі. У асяроддзе новага губернатара Картэс не ўпісваўся, а паколькі пяцігадовы кантракт з Аванда мінуў, ён мог уладкавацца ў якую-небудзь з захопніцкіх экспедыцый. Тым не менш, Картэс застаўся на Эспаньёле, як сцвярджаў Сервантес дэ Салазар, заразіўшыся сіфілісам ад адной з індзейскіх наложніц.
У 1510 годзе губернатар Калумб задумаў заваяванне Кубы, на чале паходу быў пастаўлены дон Дыега Веласкес дэ Куэльяр, які ўпершыню трапіў у Новы Свет ў 1493 годзе ў экспедыцыі — брата першаадкрывальніка. Картэсу атрымалася атрымаць пасаду афіцыйнага скарбніка () арміі Веласкеса, якая налічвала каля 300 чалавек.