Ца́цка — прадмет, прызначаны для гульні.
Узнаўляючы рэальныя і ўяўныя прадметы, выявы, цацка служыць мэтам разумовага, маральнага, эстэтычнага і фізічнага выхавання. Цацка дапамагае дзіцяці пазнаваць навакольны свет, прывучае яго да мэтанакіраванай, асэнсаванай дзейнасці, спрыяе развіццю мыслення, памяці, мовы, эмоцый. Цацка шырока выкарыстоўваецца ў вучэбна-выхаваўчай працы з дзецьмі, у прыватнасці для развіцця дзіцячай, тэхнічнай і мастацкай творчасці (гл. Дзіцячыя гульні, Дзіцячая творчасць). Тыпы, характар, змест і афармленне цацкі вызначаюцца пэўнымі выхаваўчымі задачамі ў дачыненні да ўзросту дзяцей з улікам іх развіцця і інтарэсаў. Як творы дэкаратыўна-прыкладнага мастацтва цацкі, асабліва нацыянальна-традыцыйныя, выкарыстоўваюцца ў якасці дэкаратыўных элементаў у сучасным інтэр’еры.
Змест і форма цацкі знаходзяцца ў непасрэднай сувязі з сацыяльным ладам грамадства, з узроўнем яго культуры.
Таксама, цацкі дазваляюць болей натуральна арганізаваць зносіны дзіцяці з бацькамі, што з’яўляецца ў сучасным свеце актуальнай праблемай.
У шматлікіх краінах адчыненыя музеі цацак. Першы ў свеце Нямецкі музей цацкі быў створаны ў 1901 годзе ў Зонебергу.
Гісторыя цацкі
Цацкі вядомыя чалавецтву з глыбокай старажытнасці, яны былі выяўлены археолагамі пры раскопках рэшткаў старажытных цывілізацый. Цацкі, знойдзеныя пры раскопках Індскай цывілізацыі (3000-1500 да н.э.), уключаюць маленькія калёсы, свісткі ў выглядзе птушак і цацачных малпачак, якія могуць спаўзаць па вяроўцыMrDonn.org — Daily Life in Ancient India, including the mysterious Indus Valley Civilization.
Самыя старажытныя цацкі зробленыя з даступных прыродных матэрыялаў, камянёў, палак і гліны. Тысячы гадоў таму егіпецкія дзеці гулялі ў лялькі, у якіх былі парыкі і рухомыя канечнасці, яны былі зроблены з каменя, керамікі і дрэва. У Старажытнай Грэцыі і Старажытным Рыме дзеці гулялі з лялькамі, зробленымі з воску і тэракоты, лукам і стрэламі, ё-ё. У Грэцыі, калі дзеці, асабліва дзяўчынкі, дасягалі паўналецця, было прынята прыносіць цацкі дзяцінства ў ахвяру багам. Напярэдадні вяселля дзяўчыны ўзросту каля чатырнаццаці гадоў у якасці абраду прысвячэння ў дарослае жыццё прыносілі свае цацкі ў храм.
Тэхналагічны прагрэс цывілізацыі паўплываў і на дзіцячыя цацкі. Сёння цацкі вырабляюцца з пластмасы, з’явіліся цацкі з батарэйкі. Калі раней цацкі былі самаробнымі, то цяпер існуе цэлая індустрыя цацак з масавым вытворчасцю і механізмамі рэалізацыі.
Эвалюцыю цацкі можна прасачыць на прыкладзе лялек. Самыя старажытныя лялькі былі проста выразаныя з дрэва або звязаны з травы. У Старажытным Егіпце лялькі ўжо маглі рухаць канечнасцямі. Лялькі пачатку XX стагоддзя ўжо ўмелі гаварыць «мама». Сёння ўжо існуюць лялькі, якія могуць распазнаваць прадметы, голас свайго ўладальніка, і выбіраць фразы з сотняў варыянтаў, закладзеных у іх праграмай. Змяніліся цацкі, тэхналогіі іх вырабу, толькі той факт, што дзеці любяць з імі гуляць застаецца нязменным на працягу ўсёй гісторыі чалавецтва.
Эканоміка У жыцці чалавека цацкі гуляюць значную ролю, таму галіна прамысловасці, якая займаецца іх вытворчасцю, з’яўляецца важным сектарам эканомікі. Аб’ём продажаў цацак у асноўным расце ў е набліжэннем Святы, лупцуй падарункаў. У Беларусі такімі святымі з’яўляецца Дзінь святога Мікалая та Новы год, у каталіцкіх і пратэстанцкіх краінах Захаду — Каляды. Продажы цацак У Злучаных Штатах у 2005 годзе склаў 22,9 млрд долараўTsuruoka, Doug (January 5, 2007). «Toys: Not All Fun And Games». Investor’s Business Daily..
Вытворцы цацак імкнуцца ўдасканальваць свае вырабы ў е мэтай задаволіць патрабаванні дзяцей і атрымаць вялікую долю рынку. Сучасныя цацкі, прызначаныя для дзяцей, якія выраслі каля тэлевізара, у Інтэрнэце, становяцца ўсё больш складанымі, выкарыстоўваюць светлавыя і гукавыя эфекты. З мэтай памяншэння выдаткаў, вытворчасць усё часцей пераносяць у краіны з таннай рабочай сілай. Напрыклад, 75 % цацак, што прадаюцца У ЗША, вырабленыя У КНР.
Многія традыцыйныя вытворцаў цацак губляюць сваю долю рынку праз канкурэнцыю з відэагульнямі. Таму яна часта перапрафілююцца ў сектар электронных гульняў, даючы сваім брэндам новае жыццё.
Дзіцячае развіццё Цацкі, як і сам працэс гульні, выконваюць мноства розных функцый. Яны забаўляюць дзіці, выконваючы адначасова і выхаваўчую функцыю. Акрамя таго, цацкі паляпшаюць кагнітыўныя функцыі і спрыяюць развіццю творчых здольнасцей. Яны дапамагаюць развіццю фізічных і разумовых навыкаў, неабходных дзіцяці ў далейшым жыцці.
Цацкі для немаўлят выкарыстоўваюць характэрныя гукі, яркія колеру, унікальную тэкстуру. Пры гульні з імі немаўляты пачынаюць распазнаваць гукі і колеры, што аказвае ўплыў і на развіццё памяці.
Звычайныя кубікі з’яўляюцца выдатным развіваючым інструментам. Яны фармуюць зрокава-маторную каардынацыю, матэматычныя і пазнавальныя навыкі, дазваляючы дзецям адначасова праяўляць творчыя здольнасці. Такія цацкі, як шарыкі і мячы, дапамагаюць дзіцяці ў вывучэнні прычынна-следчых сувязей, дазваляюць развіць каардынацыю рухаў і іншыя карысныя навыкі.
Лепка з пластыліну, «абкітоўка» і іншыя падобныя забавы станоўча ўплываюць на фізічнае, кагнітыўнае, эмацыянальнае і сацыяльнае развіццё дзіцяці (Full-text on-line version requires login). Акрамя таго, падобныя матэрыялы дазваляюць дзіцяці ствараць цацкі самастойна.
Развіваючыя цацкі для дзяцей школьнага ўзросту ўключаюць у сябе галаваломкі, канструктары, цацкі, якія дапамагаюць развіваць навыкі рашэння тэхнічных праблем і матэматычныя здольнасці.
Існуюць і цацкі для падлеткаў і дарослых. Напрыклад, калыска Ньютана дэманструе закон захавання імпульсу і энергіі.
Гендарныя адрозненні
Паміж хлопчыкамі і дзяўчынкамі існуюць гендарна абумоўленыя адрозненні ў выбары цацак. Дзяўчынкі часцей гуляюць з лялькамі, хлопчыкі аддаюць перавагу машынкам. Даследчыкі лічаць, што падобныя адрозненні дзеці дэманструюць ужо ў паўтарагадовым узросце.
Тым не менш, назіранні за рухам вачэй немаўлят паказала, што дзяўчынкі ўжо ў дзіцячым узросце больш звяртаюць увагу на лялькі, чым на машынкі, тады як хлопчыкі паказваюць адваротны вынікAlexander, G. M., Wilcox, T., & Woods, R. (2009). Sex differences in infants' visual interest in toys. Archives of Sexual Behavior, 38, 427—433. doi: 10.1007/s10508-008-9430-1. Гэта сведчыць аб тым, што перавагі ў выбары цацак з’яўляюцца раней, чым самаўсведамленне і разуменне сваёй гендарнай прыналежнасці. Выразныя перавагі ў выбары цацак складваюцца ва ўзросце каля трох гадоўAlexander, G. M., & Saenz, J. (2012). Early androgens, activity levels and toy choices of children in the second year of life. Hormones and Behavior, 62, 500—504..
Заўважана, што бацькі, настаўнікі і іншыя дзеці больш пазітыўна рэагуюць на дзяцей, якія гуляюць у цацкі, уласцівыя іх полуServin, A., Bohlin, G., & Berlin, L. (1999). Sex differences in 1-, 3-, and 5-year olds' toy-choice in a structured play-session. Scandinavian Journal of Psychology, 40, 43-48.. Да сыноў звычайна прад’яўляюцца больш жорсткія патрабаванні ў выбары цацак, якія лічацца ўласцівымі для хлапечых гульняў. Сярод дзяўчынак ж гульня ў цацкі, якія лічацца цацкамі для хлопчыкаў, становіцца ўсё больш распаўсюджанай і не лічыцца гэтак заганнайToys for Girls and Boys — The Canadian Toy Testing Council accessed 27 May 2007 . Заўважана таксама, што бацькі часцей за маці выказваюць негатыўнае стаўленне ў адносінах да гульняў у неўласцівыя палавой прыналежнасці дзіцяці цацкіBerenbaum, S. A., Martin, C. L., Hanish, L. D., Briggs, P. T., & Fabes, R. A. (2008). Sex differences in children’s play. In J. Becker, K. Berkley, N. Geary, E. Hampson, J.Herman, & Young, E.A. (Eds.), Sex Differences in the Brain from Genes to Behavior (1ed., pp. 275—290).New York, NY: Oxford University Press..
Класіфікацыя цацак Існуе мноства параметраў, паводле якіх можна сістэматызаваць звесткі пра вядомыя на сёння цацкіКлассификация, экспертиза и сертификация игрушек .
Па ўзроставым прызначэнні ад нараджэння да 1 года ад 1 ад 3 гадоў (у гэты перыяд пачынаецца падзел цацак для дзяўчынак і для хлопчыкаў) ад 3 гадоў да 5 гадоў
Па выхаваўчым (развіваючым) прызначэнні (класіфікацыя педагогамі) Сенсарныя (да года ў асноўным гукавыя — бразготкі, ціўкалкі, музычныя цацкі; глядзельныя — калейдаскоп, каляровыя контурныя малюнкі); Рухальныя (мобіль, мяч, юла, завадныя цацкі); Вобразныя (малюнкі жывёл, лялькі, салдацікі, машынкі); Грамадска-бытавыя і вытворча-тэхнічныя (цацачныя інструменты, напрыклад, савок і вядзерца, зброя); канструкцыйныя (розныя канструктары і зборныя цацкі).
Па матэрыялу вырабу тканкавыя фетравыя саламяныя гліняныя драўляныя пластмасавыя гумовыя футравыя металічныя фарфоравыя
Педагагічная класіфікацыя дзіцячых цацакПедагогическая классификация игрушек 'I. Віды цацак падпадзяляюцца па прынцыпе суадносныя з рознымі відамі гульняў: сюжэтнымі, дыдактычнымі, спартыўнымі, гульнямі-забаўкамі. 1. Сюжэтна-вобразныя цацкі, правобразам якіх з’яўляюцца адушаўлёныя і неадушаўлёныя аб’екты навакольнага свету, выкарыстоўваюцца пераважна ў сюжэтных гульнях:
а) лялькі; б) фігуркі людзей; в) фігуркі жывёл; г) прадметы гульнявога ўжытку; в) тэатральныя; е) святочна-карнавалные; ж) тэхнічныя.
2. Дыдактычныя цацкі прызначаныя для дыдактычных гульняў, у змесце або канструкцыі якіх закладзены навучальныя (развіваючыя) задачы:
а) уласна дыдактычныя — заснаваныя на прынцыпе самакантролю; б) дыдактычныя гульні (наборы) з правіламі — прызначаны пераважна для гульняў на стале (паліграфічныя і іншыя); в) канструктары і будаўнічыя наборы; г) гульні-галаваломкі; в) музычныя цацкі.
3. Спартыўныя цацкі.
4. Цацкі — забавы. II Цацкі па ступені гатоўнасці: Гатовыя. Зборна-разборныя, якія складаюцца з частак і дэталей. Нарыхтоўкі і паўфабрыкаты для цацак-самаробкаў. Набор розных матэрыялаў для стварэння цацак-самаробкаў. III Цацкі па выглядзе сыравіны: Драўляныя. Пластмасавыя. Металічныя. З тканін, у тым ліку набіваныя цацкі. Гумовыя. З паперы і кардона. З керамікі, фарфору і фаянсу. З драўняных матэрыялаў, пап’е-машэ. З новых сінтэтычных матэрыялаў. IV Цацкі па велічыні: Дробныя (памерам ад 3 да 10 см). Сярэднія (памерам ад 10 да 50 см). Буйнагабарытныя (супамерныя росту дзяцей у розныя ўзроставыя перыяды). V Па функцыянальным уласцівасцях: Простыя, без рухомых дэталяў. З рухомымі дэталямі, механічныя (у тым ліку з заваднымі і інерцыйнымі механізмамі). Гідраўлічныя. Пнеўматычныя. Магнітныя. Электрыфікаваных (у тым ліку электратэхнічныя, электрамеханічныя, радыёфікаваныя, на электроннай элементнай аснове). Электронныя (на камп’ютарнай аснове). Наборы цацак (або дэталяў) — сукупнасць дэталяў адной або некалькіх цацак, звязаных паміж сабой па прызначэнні або функцыянальнай прыкмеце. Гульнявыя камплекты, аб’яднаныя адзінай тэмай (задачай). VI Цацкі па мастацка-вобразным рашэнні: '' Рэалістычныя. Умоўныя. Канструкцыйныя.
Экспертыза цацак Усталёўвае правілы правядзення сацыяльна-псіхолага-педагагічнай экспертызы настольных, камп’ютарных і іншых гульняў, цацак і гульнявых збудаванняў для дзяцей у мэтах дазволу іх вытворчасці, імпарту і рэалізацыі
Крытэрыі ацэнкі Прызначаюцца для выкарыстання ў дзейнасці арганізацый, якія праводзяць экспертызу, пры правядзенні экспертызы цацкі
Групы крытэрыяў
Група 1 Забеспячэнне бяспекі дзіцяці, яго абарона ад негатыўных уплываў цацкі на здароўе і эмацыянальны дабрабыт
Група 2 Уключэнне якасцей цацкі, накіраваных на забеспячэнне развіцця дзіцяці
Сертыфікацыя цацак