Універзалный Пудкарпатськый Русинськый Стандарт (УПРС) — ґраматика русинського языка учинена Обществом про русинськый розвуй. Стандарт убєднує читавоє число норм и персоналных систем у дакулько удреґулованых норм. Ціль стандарта учинити русинськый язык май массовым и подобным на "народноє писмо".
Принципы Принципом стандарта є то, што рішіня хосновати авадь єдну из можностий, авадь ушиткы нараз паралелно, цілком паде на пишучого. Области языка, не пописані у сьому стандартови и не удреґуловані ним, лишавут ся сугубо на розсуд, звычкы и языковый опыт пишучого. Сесе на думку автору дає максималну слободу и можность авадь діля реалізації свого назора на літературну форму русинського языка, авадь діля векшого удображіня особливостий рудного говора.
Стандарт удмітує старі принципы, гий: етимолоґічноє писаня и < е ги у словах день, теперь, челядь, бесіда, кедь, огень; писаня заперечної формы 3. особы єднины типирішнього часа дієслова быти окреме ги «не є»; писаня куртых форм уд єм тай ись окреме авадь из помужным символом (обычно – авадь): робила м, красна сь, спалам-м, добра-сь; писаня –ув у ґенетивови множины гикой хлопув, столув, вызорув; а подакотрі щи…
Алфавіт Алфавіт хоснує повный набор буквий украйинського алфавіта з додаваньом буквы «Ы» тай опціоналної буквы «Ӱ». А также наводит латинічный варіант. Кирилиця Латиниця Кирилиця Латиниця Кирилица Латиниця А a Б b В v Г h Ґ g Д d Е e Є je Ж ž З z И i І ie Ї ji Й j К k Л l М m Н n О o П p Р r С s Т t У u (Ӱ) ö Ф f Х ch Ц c Ч č Ш š Щ šč Ь j Ы y Ю ju Я ja
Правила писаня буквий Стандарт поволяє рузні рефлексы давньых О* тай Е*, мож писати через ‹У›: кунь, муст, хвуст; через ‹Ӱ›: кӱнь, мӱст, хвӱст тай «І» кінь, міст, хвіст. Хоть и никаня ОРР такоє, ож писмова форма русинського языка ся мусит базовати ийпен на діалектіх из рефлексом [у]. Фонема /а/ сперед звуком [ў], годна звучати подобно до /о/, тот переход не записує ся: правда, дав, гавкати, завтра. Фонема /в/ у позиції сперед приголосныма зачинат звучати ги куртоє [у]. (У транскрипції сись звук ся позначат ги [ў]), айбо на письмови ся убстават ‹В›: повный, зеленов, бовт, ровта. Зміна /ув/>/у/ на письмо ся не дає. Писати и у сякых тарфунках радно ‹УВ› (выйимка: фликсія родового выдмінка множины -у < *-ув (ґрафічно -у тай -ю), котра ся пише без кунцьового –в: нанкувськый, жидувськый, бізувно, реселюв, тиметув, вупити, вутця, вусям, вурвати, вувертка, знаву, дякуву, розумівут, янувар, фебрувар, Сервус! [нанкус’кый; жидус’кый; рисил’у, рисил’уў; тимету, тиметуў; бізуно; вупити, упити; вутця, утця; вус’ам, ус’ам; вурвати, урвати; вувертка, увертка; знаву, знау; дякуву, дякуу; розумівут, розуміут; янувар, януар; фебрувар, фебруар; сервус, серус]. Буква ‹Ґ› ся хоснує як у домашньых (и вдомашненых запозыченых) словах: мозґы, брызґати, лиґінь, біціґлі, віґан, аґац, анцуґ; так и у інтернаціоналных словах и власных назывках: мітинґ, інтеґрація, іґнор, Гааґа, Копенгаґен, Гамбурґ, ґаз, ґазета. Звук [ґ] у латинці ся записує ги ‹g›, звук [г] ги ‹h›. Редукція фонем /е/ тай /и/ не дає ся у писмо, туй ся хоснує етимолоґічный принцип. ‹И› годна стояти зачатку слова: игла, изробити, Иршава, имити, и. ‹И› годна стояти по ‹Й›: стойит, тройити, крайина, стройити. Буква ‹И› ся усе пише по ‹Ш, Щ, Ж, Ч›. Слова гикой ушитко, шити, жити, рішити, шия мавут двоякый выговор: через /и/ тай /ы/. Буква ‹И› ся скоро ниґда не пише по ‹К, Ґ, Х, Г›. Выимками сут лем слова, де [и] по [к, ґ, х, г] ся появило позад закона реґресивної асимілації [и]<[е]: ги, гикой, огинь, легинькый, мнягкинькый. Звук [и] ся часто появлят на зачаткови слова ги протеза, наприклад у дієсловах из прифіксом з-: изісти, изробити, изыйти; у слові изась, тай назывках варошу Иршава тай Ильвув. Буква ‹І› ся пише на зачаткови слова лем у інтернаціоналных словах: історія, інтернет, інформація, ідия . Буква ‹І› годна стояти, як и по твердым приголосным, так и по мнягкым. Буква ‹Ї› буква позначат [йі], годна позначати й [йӱ]. Буква ‹І› все ся пише в суфіксах -ія, -іста/-ішта, -іня, -ій, -ів р.в. именнику множины тай м.в. тай д.в. прикметнику єднины. Чужоє ‹І› ся передават так само ги ‹І›, а вто и на зачаткови слов: імпирія, політіка, інвестіція. По алвеоларных ‹Д, Т, З, С, Ц, Р› слобудно писати ай ‹И›: політика, лінґвістика, при тум выговорьовати сесі слова так само радно из через [і], сокотячи при тум твердость спередущого приголосного. Буква ‹Л› все тверда сперед [н] тай [ш]: болниця, силный, холодилник, Калник, мелник, повелителный, а также булше, далше. Тверда чужа ‹Л› ся передає все твердо: култура, реґулація, націоналный, асимілація, транслація, плус, резултат, популаризація. Звук /у/ годен назачатку слова ся читати гий /в/, спозад чого сут рузні варіанты писаня: убы-вбы, уддати-вддати, убыйти-вбыйти, уна-вна, умліти-вмліти. Прифікс о- має паралелну форму у-: омліти/умліти, окремый/укремый, обезцінити/убезцінити. Буква ‹У› ся пише в особовы тай указовых заименниках ун, уна, уно, уни тай уто, ута, уті. Прифіксы Уд- тай Уб- все ся пишут через ‹У›. Букву ‹Ӱ› не радно писати у поєдных флексіях тай словах сперед ‹В›, котра закрыват собов склад: мів, свів, на нів, зелинів, столів, бівше (айбо при тому бӱлше). Букву ‹Ӱ› не радно писати у прийменниках тай прифіксох пӱд, вӱд, радно хосновати пуд, уд/выд. Прийменникы вуд/від/од на письмови сим стандартом поволині не сут. Чужоє ‹Ü› [ü], наприклад, німицькоє вадь французькоє, передаєме через ‹Ӱ› (опціонално через ‹У›): дебӱт, Брӱсел, Жан-Лÿк Ґодар, Віктор Гӱґо. Буква ‹Ы› годна ся писати по ‹К, Ґ, Х, Г›, айбо в ужанському діаликті годна ся читати гий /и/ . Буква ‹Ы› ся не пише по ‹Ш, Ж, Ч, Щ›. Выйимка: Прикметникові кунцьовкы типа -ЫЙ, -ЫМА, -ЫМ, -ЫХ, -ЫВ фурт ся пишут из ‹Ы›, а то и по ‹Ш, Ж, Ч, Щ›, а по ‹Ь›: добрый, красных, червеныма, зеленым, теплыв (и теплов), природньый, синьый, горячый. Буква ‹Ы› ся пише у формах дієслова “быти”: быти, быв, была, было, были, бых, бым, бысь, бысьме, бысьте. Буква ‹Ы› ся пише у прифіксови ВЫ- (при паралелнум ВУ- у дакотрых контекстах): выпити, выйти, выдкы, вырвати, выбілити, выбор, вызур. У трафунках, кой гія записати [й]+голосный по приголоснум не пишеме нич, айбо в даякых трафунках, кой тото ся удбывати на границі прифікса й корня поволяє ся писати апостроф:пять, пют, дивять, вєдно, зязати, з’язати; зєднати, з’єднати. Комбінації ‹ДН›, ‹РЛ›, ‹ДЛ›, ‹ШТ›, ‹ЖД› годні ся читати гий [н:], [л:], [л:], [шч], [ждж] айбо на писмо тото ся не дає. Чужоє [e:] передават ся ги ‹ИЙ›: ийпен, шпаргийт, ийзирь, мийтер, Рийґенсбурґ, айбо йсе не фунґує в уже вдомашненых словах гикой миреґовати, сеґінь, леґінь. Чужоє вокалізованоє ‹S› слобудно передавати и через ‹С› и через ‹З›: вирсія/вирзія, філософія/філозофія, університет/універзітет, дискурс/дискурз, дискусія/дискузія.
Система писаня е < и Звук /и/ ся убявлят и на позиціях етимолоґічного /е/. У припадах асимілації е > и буква ‹И› ся пише на місті етимолоґічного /е/ позад сякых принципу:
зміна е > и ся фурт дає на письмо у надголошенуй позиції: бисіда, чилядь, динь, огинь, малинькый, за ниї, сись, ачий, днись, забирь, принись, сліпиць; зміна ся сокотить и у ненадголошенуй позиції, кідь у силнуй позиції ся проявлять лем уна: минí, (пор. на ми́ні) бисідовáти (пор. би́сіда), урядóвиць, службóвиць, хлóпиць (пор. купи́ць, туй ся провірят сам суфікс, и вто не мусит быти у парадиґмі лем конкретної лексемы); зміна е > и ся дає на письмо у позиції такой сперед надголошеным складом, де пробігла зміна е > и, кідь у другых формах даного морфема у сюй позиції ся не проявлят чистый звук /е/: типирь, сиринча, айбо деревляный, очередь (пор. дерево, в очереди); зміна е > и ся дає на письмо у сладах по надголошеному: учитиль, поширині, выділині, єрись; зміна е > и ся не сокотить у ненадголошенуй позиції, кідь у другых формах даного морфема у сюй позиції ся проявлят чистый звук /е/, што ся не пуддават сякуй асимілації: (зелині, зеленіти (пор. зеленый), сись, сеся, сесі, (пор. сесе), пери́йду, пери́біг, пери́бют, пересели́ниць (бо переселеный, передасти, перебрати); зміна е > и ся не вказує на письмови у первому складі слова по /й/ (ґрафічно ‹Є›): єсь, єрись, у Ємині [йи́сь, йи́рись, у йи́мині]; айбо не у середині слув: кітайиць, індійиць; у запозыченых и інтернаціоналных словах поволеный двоякый запис и з удбитям перезвука е > и позад принципу 1-6, так и з сокочіньом етимолоґічного ‹Е›: імийл/імейл, ґиній/ґеній, Билґія/Белґія, айбо рекомендованым є русинізованый варіант через ‹И›; Выйимков сут имена, фамілії, корпоративні назвы, подакотрі топонімы, запозычині слова а т.д. При їх написаньови ся рекомендуєме придержовати покладати на традиції вадь своє особистоє языковоє чутя ци звычкы.
Морфолоґія Радно хоснвати прифік вы-, опціонално мож ву-. Суфікс -ОСТЬ ся годен читати ги [ост’, уст’, ӱст’, іст’]. Суфікс -ІРЬ ся хоснує на передачу чужых суфіксу -ER/-IER/-EUR/: бріґадірь, командірь, кавалірь, інженірь, касірь. Поєдны именникы, што мавут кунцьовку -а (-я), сут чоловічого рода, животні, наприклад: староста, судя, популішта а имена з тыв кунцьовков: Юра, Ґийза. Выдмінювут ся сесі слова по парадиґмі жунського рода, з тыв лем розликов, же у формах давалного тай місного выдмінку єднины годни мати кунцьовку -ови: Юрови, судьови, старостови; а у формах орудного выдмінка єднины мавут флексію -ом: из Ґийзом, популіштом, старостом. Мож хосновати флексії –ах тай –ам, айбо рекомендувут ся -ох тай -ім. Флексія –ом у давалнум выдмінкови именнику чоловічого рода множины ся годна читати ги [ом, ум, ӱм, ім]: мотор – ид мотором [мотором, моторум, моторӱм, моторім]. У именнику, основа котрых ся кунчат на ‹К, Ґ, Х, Г›, сперед флексійов -і радно міняти послідньый звук основы – к > ц, г > з, х > с: на руці, на нозі, на мусі. Шак сесе ниє мусайным, формы без сиї алтернації мож писати: на рукі, на ногі, на мухі. Именникы чоловічого рода не мавут якыхись особых форм знахідного выдмінка; його форма (як у єднині, так и у множині) спувпадат из формов родового выдмінка у именнику животных: вижу чоловіка, пса, чилядника, мацуру, дохтору; и з формов назывного выдмінка у именниках неживотных: вижу столы, моторы, оболокы… У присвуйных прикметниках у множині н.в. радно хосновати лем кунцьовку -ы: сыновы, цильовы, мамины. Розділ межи май крáсным и мáй красным дає ся надголосом. Клітикы фурт тяготівут на зачаток фразы, айбо не сут на самум зачаткови. – Постфікс -сь (-ись по приголосных), пише ся вєдно з основов: кымись, якоєсь, якыйись, яковись, якись (уд як), якісь (уд які); – Прифікс да-: даякый, дашто, дакому; – Часткы хоть, будь, варе (пишут ся окреме): хоть котрый, будь чий, варе якого.
Дієслова На писмо дає ся зміна -ю- > -ву- у 1. ос. єднины тай 3. особі множины. Доволіня обох варіанту кунцьовкы 3. особы – мнягкого -ть тай твердого -т. Доволіня паралелного хоснованя многых форм гикой знаш/знаєш, дає/дават. Дієслова гикой вижу, сижу, хожу ся выговорювут вареяко, через [ж] тай через [дж], айбо ся пишут через [ж]: вижу, хожу, сижу [вижу, видж’у; хожу, ходж’у; сижу, сидж’у]. Курті формы про єм, єсь/єс, єсьме/єсме, єсьте/єсте (-м, -сь/-с, сьме/сме, сьте/сте) годни ся хосновати, кой сепередущоє слово ся кунчат на голосный звук. И повні, и курті формы сут повноцінныма окремыма словами, и пуддавут ся єднакым ситактичным правилам, и пишут уни ся окреме: туй єм, там єс, красна єсь, готові сьме, змучині сме, добрі сьте, пяні сте. Выйимков сут лем формы 1. а 2. числа множины –м тай –сь/-с, котрі ся пишут уєдно зо спередущым словом: туйкым уже, ужем туйкы, добрыйсь чоловік, ныніс красна, краснас ныні. Заперичіня у русинськум языкови ся творит помочов часткы не, котру з дієсловами радно писати окреме: не роблю, не быв, не ходит, не фунґувут, не знала, не віділи. Выйимков сут формы типирішнього часа дієслова «быти» (окрем формы «сут/суть»), там хоснує ся частка ни-, и радно ю з нима писати вєдно. Заперечна форма 3. ос. єдн. годна мати и форму ніт: у хлопця ніт сестры, брата ніт дома.