Abhidharma (sanskr.; pali abhidhamma; chiń. 阿毘達磨 ebidamo; kor. 아비달마 abidarma; jap. apidarma, ahitatsuma; wiet. a-tì-đạt-ma) – termin znaczący właściwie „o dharmie”, tradycyjnie tłumaczony jednak jako „Najwyższa Dharma”.
Powstała w Indiach ponad piętnaście wieków temu stanowi podstawę wszystkich odmian buddyzmu. Swój pełen rozkwit miała w pierwszym tysiącleciu po śmierci Buddy (483 p.n.e. do 517 n.e.) i od tamtej pory została zachowana w dużej mierze w niezmienionej formie przez therawadinów jako część ich pism (tzw. Kanon Palijski). Podstawowe części znajdują się w niemalże identycznej formie przetłumaczone w buddyjskich pismach Tybetu i Chin.
Pojęcie to definiowano odmiennie w różnych okresach rozwoju buddyzmu. Wasubandhu, jeden z największych autorytetów wczesnego buddyzmu, definiował to pojęcie w Abhidharmakośa (Skarbiec Abhidharmy) jako czystą intuicyjną wiedzę, czyste intuicyjne poznanie dharm wraz z uzupełniającymi dyscyplinami (prajñāmalā sānucārabhidharma). Nieco dalej poszedł Asanga, który opisał abhidharmę jako najbliższe, gruntowne (abhimukhata) i trwałe (ābhkşnyāt) postrzeżenie natury istnienia. Jest ona także próbą poszukiwania głębszego znaczenia nauk Buddy (sanskr. sūtrātha) i w końcu służy jako środek powstrzymania i starcia skaz (pali asava, sanskr. aśrava), czy też skalań (pali kilesa, sanskr. klesia). ⋮
Abhidharma jako reprezentatywna psychologia Wschodu Religie Wschodu są obfitym źródłem złożonych koncepcji psychologicznych. Mimo iż religie te znacznie różnią się między sobą pod względem wierzeń i przedstawianej wizji świata, to prezentowane w nich systemy psychologiczne są do siebie zbliżone. Według Daniela Golemana, Abhidharma jest jedną z najbardziej usystematyzowanych, a zarazem skomplikowanych psychologii wschodu. Stanowi zbiór pojęć wyjaśniających aktywność świadomości, system psychologiczny typowy dla Wschodu, zawierający wiele dobrze sformułowanych koncepcji psychologicznych. Przedstawia oryginalne poglądy Gautamy Buddy na naturę ludzką, w tym idealny typ udoskonalonej osobowości, stanowiący punkt odniesienia dla analizy działania umysłu. Reprezentuje nauki psychologiczne typowe nie tylko dla buddyzmu, lecz wspólne wielu religiom Wschodu.
To, co na Zachodzie oznacza słowo „osobowość”, w Abhidhammie jest najbliższe pojęciu atta lub ego. Głównym założeniem Abhidhammy jest brak istnienia jakiejkolwiek trwałej osobowości. Według niej istnieje jedynie nieosobowy zbiór powstających i przemijających procesów. To, co jawi się jako ego, jest ogólną sumą części (ciała, myśli, odczuć, pragnień, wspomnień itd.). Bhava, ciągłość świadomości w czasie, jest jedyną trwałą nicią w umyśle. Badanie osobowości w buddyzmie polega na ujmowaniu serii zjawisk, a podstawową metodą badawczą w Abhidhammie jest introspekcja, mająca na celu studiowanie mnogości zmian zachodzących w umyśle.
Elementy psychiczne W Abhidharmie sam myślący umysł jest traktowany jako „szósty” zmysł, a każdy stan psychiczny składa się z zestawu własności, elementów psychicznych, które łącząc się ze sobą, nadają mu charakter. Ilość kategorii elementów psychicznych zależy od systemu Abhidhammy; może sięgać nawet 175. Elementy psychiczne są podstawą „karmy” (pali Kamma), terminu określającego zasadę, że każdy czyn jest motywowany przez stan psychiczny będący u jego podstaw. Samo zachowanie jest w swej istocie neutralne, dopiero połączenie elementów psychicznych stanowi o jego złu lub dobru.
Abhidharma wyróżnia elementy psychiczne o charakterze zdrowym (kusula) oraz niezdrowym (akusula). Osąd o ich charakterze był ustalany na podstawie zbiorowego doświadczenia dużej liczby osób zajmujących się medytacją we wczesnym okresie buddyzmu. W zależności od tego, jak poszczególny element wpływał na medytację, przypisywano mu jego charakter: gdy utrudniał, przypisywano mu charakter niezdrowy, a gdy ułatwiał – zdrowy.
Oprócz elementów zdrowych i niezdrowych istnieje siedem elementów neutralnych stanowiących podstawowy szkielet świadomości: apercepcja (phassa) – czysta świadomość przedmiotu percepcja (sanna) – pierwotne uświadomienie sobie przynależności obiektu do danego zmysłu wola (cetana) – warunkowa reakcja towarzysząca początkowej percepcji przedmiotu czucie (vedana) – doznania wywołane przez przedmiot koncentracja (ekaggata) – zogniskowanie świadomości spontaniczna uwaga (manasikara) – mimowolne skierowanie uwagi związane z siłą przyciągania przedmiotu energia psychiczna (jivitindriya) – użycza żywotności i łączy sześć pozostałych elementów.
Elementy niezdrowe Głównym niezdrowym elementem jest ułuda (moha), określana jako omroczenie umysłu prowadzące do fałszywego postrzegania przedmiotu świadomości i błędnego rozpoznania (ditthi). W Abhidharmie traktowana jest jako pierwotne źródło ludzkiego cierpienia. Zmieszanie (vicikiccha) oznacza niezdolność podejmowania decyzji lub dokonywania właściwego osądu. Innymi niezdrowymi elementami psychicznymi są brak wstydu (ahirika) i brak wyrzutów sumienia (anottappa). Egoizm (mana) powoduje, że osoba postrzega przedmioty jedynie pod kątem zaspokajania swoich własnych potrzeb lub pragnień. Samoograniczenie (thina) oraz apatia (middha) nadają stanom umysłowym sztywność. Podniecenie (uddhacca) i niepokój (kukkucca) są czynnikami psychicznymi mającymi charakter emocjonalny; są stanami rozproszenia, wyrzutów sumienia, ciągłych przemyśliwań. Żądza (lobha), skąpstwo (macchariya) i zazdrość (issa) dotyczą lgnięcia i przywiązania do obiektów, określają różne rodzaje zachłannego przywiązania do obiektów. Niechęć (dosa) jest ich odwrotnością.
Elementy zdrowe Każdy element zdrowy jest przeciwieństwem elementu niezdrowego; każdy element niezdrowy ma swój odpowiednik w elemencie zdrowym, który go przełamuje. Wgląd (panna), rozumiany jako „wyraźna, jasna percepcja przedmiotu takim, jaki on jest”, stanowi główny zdrowy czynnik i jest przeciwieństwem omamienia i ułudy. Niezakłócona uwaga czynna (sati) jest ciągłym i wyraźnym pojmowaniem przedmiotu, utrwala i utrzymuje jasność w umyśle. Te dwa czynniki wystarczą do wyparcia wszystkich elementów niezdrowych. Niektóre zdrowe czynniki pojawiają się jedynie w szczególnych okolicznościach. Skromność (hiri), hamująca brak wstydu, oraz rozwaga (ottappa), będąca przeciwieństwem braku skrupułów, pojawiają się wtedy, gdy powstaje myśl czynienia zła. Związana z nimi jest zawsze rzetelność (cittujjukata), stanowiąca tendencję do dokonywania właściwych osądów. Innym zdrowym czynnikiem jest ufność (saddha), czyli pewność oparta na prawidłowej percepcji. Żądzy, skąpstwu, zazdrości i niechęci przeciwstawiają się brak przywiązania (alobha), brak niechęci (adosa), bezstronność (tatramajjhata) i opanowanie (passadhi). Każdy element wpływa zarówno na ciało, jak i na umysł, ponieważ według Abhidhammy ciało i umysł są wzajemnie powiązane. Pogoda ducha (lahuta), giętkość (muduta), zdolność przystosowania (kammannata) i sprawność (pagunnata) są wyraźnie opisane jako te, które wywołują skutki psychiczne i fizyczne oraz wypierają niezdrowe elementy samoograniczenia i apatii. Gdy poszczególny element lub grupa elementów często występują w stanach umysłowych danej osoby, stają się one cechą osobowości. Suma wszystkich głównie występujących elementów określa cechy charakterystyczne dla typu jej osobowości.
Typy osobowości Model typów osobowości przedstawianych w Abhidharmie wynika z zasady, że elementy psychiczne różnią się siłą. Jeżeli umysł jest zdominowany przez szczególny czynnik, to określa on osobowość, motywy i zachowanie jednostki. Ten sposób rozumienia ludzkiej motywacji wywodzi się z analizy elementów psychicznych i ich wpływu na zachowanie. W podręczniku medytacji pochodzącym z V wieku n.e., opartym na Abhidhammie – Visuddhimagga (Buddhaghosa) – jeden z działów opisuje główne typy osobowości, ponieważ każdy człowiek musi być traktowany w sposób odpowiadający jego predyspozycjom.
Osoba zmysłowa (pożądliwa) jest czarująca, uprzejma i grzeczna, ale bywa też pretensjonalna, kłamliwa, próżna, lubieżna i ciągle niezadowolona.
Osoby o usposobieniu wrogim (nienawistne) zachowują sztywną postawę, pracują niedbale i niedokładnie, są często rozzłoszczone, pełne złej woli, niewdzięczne, zazdrosne, a nawet nikczemne.
Osoby ulegające ułudzie są niezręczne i niechlujne, często leniwe i ospałe, łatwo się rozpraszają, mają skrupuły i czują się zakłopotane, lecz mogą również być uparte i nieustępliwe.
Zdrowie psychiczne Zaburzenia psychiczne w Abhidhammie definiuje się jako brak zdrowych elementów i obecność elementów niezdrowych. Każdy niezdrowy element prowadzi do specyficznego zaburzenia (np. egoizm do zachowań socjopatycznych). Kryterium zdrowia psychicznego jest obecność zdrowych elementów i nieobecność elementów niezdrowych. Zdrowe elementy stwarzają klimat niezbędny dla pojawienia się pozytywnych stanów uczuciowych, takich jak współczucie (karuna) oraz „altruistyczna radość” (mudita) – czerpanie przyjemności ze szczęścia innych. Kluczowym zadaniem rozwoju psychologicznego w Abhidharmie jest zwiększanie liczby zdrowych stanów umysłowych, a tym samym zmniejszanie liczby stanów niezdrowych w umyśle człowieka. Utajone tendencje umysłu do ulegania niezdrowym stanom psychicznym (anusayas) sprawiają, że tylko niewielka liczba ludzi osiąga ideał zdrowia psychicznego. Istnieje siedem głównych anusayas: pożądliwość, fałszywa świadomość, ułuda, niechęć, zwątpienie, pycha i niepokój. Zlikwidowanie anusayas jest ostatecznym kryterium pełnego zdrowia psychicznego. Praktykujący buddyści przeprowadzają skoordynowany program działań, tak aby osiągnąć cel ostateczny – plateau czysto zdrowych stanów psychicznych.
Medytacja Abhidharma zaleca dwie metody medytacji jako środek do uzyskania zdrowych stanów. Pierwsza metoda, określana jako koncentracja, polega na wprowadzeniu umysłu w stan skupienia uwagi. Druga metoda, nazywana uwagą czynną, zakłada przyjęcie neutralnej postawy wobec każdego aktu świadomości.
Pierwsza metoda – koncentracja Medytujący ukierunkowuje swoją uwagę na pojedynczy przedmiot i usiłuje przekroczyć granice standardowej zdolności utrzymywania w świadomości pojedynczego obiektu. Koncentracja na niezdrowym elemencie wprowadza niepokój i pobudzenie, rozpraszając umysł, natomiast koncentracja na czynniku zdrowym ułatwia głębszą koncentrację. Gdy koncentracja się pogłębia, umysł zaczyna osiągać zrównoważenie, tłumiąc elementy niezdrowe. Dzięki systematycznemu powracaniu do przedmiotu medytacji po każdej utracie koncentracji, medytujący stopniowo osiąga stan, w którym przeszkody w uzyskaniu koncentracji zostają przełamane, a umysł zostaje opanowany przez ukierunkowaną i trwałą uwagę (vicara i vitakka), uczucie ekstazy (piti), energię (viriya) i spokój (upekkha). W dalszej koncentracji medytujący doświadcza pełnego oderwania od zwykłej świadomości, nazywanego jhana (w innej tradycji buddyjskiej i hinduskiej – samadhi), w którym ustaje standardowa percepcja i myślenie. W pierwszym etapie jhany medytujący pozostaje całkowicie skupiony na jednym przedmiocie, do tego stopnia, że umysł wydaje się całkowicie stopiony z przedmiotem, czemu towarzyszy niezwykłe poczucie szczęścia i uniesienia. Łącznie istnieje osiem stadiów jhany, a każdy z nich charakteryzuje się coraz silniejszym stanem skupienia. Kiedy skutki osiągnięcia jhany znikną, elementy niezdrowe mogą ponownie opanować umysł medytującego.
Druga metoda – uwaga czynna W tej metodzie należy nastawić się na osiągnięcie pełnej świadomości wszelkich treści umysłu. Medytujący przyjmuje postawę „neutralnego świadka” aktów świadomości. We wstępnej fazie metoda ta polega na odnotowaniu każdego doznania i zjawiska psychicznego tak, jakby zachodziło po raz pierwszy, nadając każdemu przedmiotowi równą wartość.