thumb|XIX-wieczna mapa izotermiczna, sporządzona na podstawie obliczeń Humboldta Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander von Humboldt (ur. 14 września 1769 w Berlinie, zm. 6 maja 1859 tamże) – niemiecki przyrodnik i podróżnik, jeden z twórców nowoczesnej geografii, młodszy brat Wilhelma von Humboldta. Laureat Medalu Copleya.
Życiorys Młodość i studia Urodził się w zamożnej pruskiej rodzinie. Jego ojcem był Alexander Georg von Humboldt, oficer, szambelan na pruskim dworze. We wczesnej młodości kształcił się pod opieką prywatnych nauczycieli. Był chorowitym, ale aktywnym dzieckiem, zdarzały mu się napady neurastenii. Pragnieniem matki Humboldta było, aby został w przyszłości urzędnikiem. Młody Humboldt przejawiał duże zainteresowanie otaczającym go światem natury, ponadto zajmowała go literatura podróżnicza: szczególnie twórczość Luisa Bougainville’a i Jamesa Cooka.
W 1787 r., w wieku 18 lat, Humboldt trafił na pruski uniwersytet we Frankfurcie nad Odrą, gdzie ukończył semestr administracji i ekonomii politycznej. Po kilku miesiącach uznano, że może dołączyć do brata Wilhelma. Przeniósł się do Getyngi, do jednego z najlepszych uniwersytetów w państwach niemieckich, gdzie spędził około dwóch lat skupiając się naukach przyrodniczych, matematyce i językach. Później ponownie przeniósł się, tym razem na akademię handlową w Hamburgu, następnie wrócił do Getyngi, by ostatecznie trafić na akademię górniczą w saksońskim Freibergu (1791-1792). Tam zrealizował trzyletni program studiów w 8 miesięcy. W trakcie studiów Humboldt angażował się w pierwsze podróże, m.in. odbył trwającą cztery miesiące wyprawę wspólnie z Georgiem Forsterem po Europie, w trakcie której odwiedził Holandię, Belgię, Anglię i Francję.
W wieku 22 lat został inspektorem górniczym na etacie państwa pruskiego. Dał się wówczas poznać jako ambitny, wytrwały urzędnik oraz innowator: opracował i wdrożył własne prototypy maski do oddychania dla górników oraz bezpiecznej lampy górniczej. W owym czasie napisał dwie książki: o podziemnej florze Fryburgu oraz o bazaltach. Zainteresował się także zjawiskiem galwanizmu. Odbywał wiele podróży inspekcyjnych i regularnych podróży naukowych, m.in. do kopalni w Wieliczce i Bochni.
W latach młodości nawiązał liczne relacje towarzyskie ze znanymi osobistościami ze świata nauki i kultury. Do grona jego listownych i osobistych znajomych należeli między innymi: Friedrich von Schiller, Johann Wolfgang von Goethe, Georg Forster (uczestnik drugiej podróży J. Cooka dookoła świata), przyrodnik Thomas von Sömmering czy botanik Carl Ludwig Willdenow.
W 1796 r. umiera matka Humboldta, który niemal natychmiast po jej śmierci rezygnuje z posady inspektora górniczego i skupia się na realizacji marzenia o wielkich podróżach.
Wyprawa do Ameryki thumb|Wyprawa Humboldta i Bonplanda do Ameryki thumb|Humboldt i Bonpland w dżungli, obraz pędzla Eduarda Endera (1856) Podczas przygotowań do wyprawy w Paryżu Humboldt poznał Aimé’go Bonplanda, przyszłego towarzysza podróży. Z uwagi na trudności z zawiązaniem ekspedycji we Francji, Humboldt wyruszył w 1798 roku do Hiszpanii, skąd w 1799 r. wraz z Bonplandem rozpoczął swoją wyprawę do Amazonii. W lipcu 1799 dotarł do Nowej Andaluzji. Po przybyciu do Cumany natychmiast przystąpił do zbierania próbek materiałów potrzebnych do późniejszych badań przyrodniczych. Następnie z Cumany wyruszył do Caracas, skąd w lutym 1800 r. skierował się ku rzece Orinoko. W trakcie tej przeprawy, nad jeziorem Valencia, Humboldt jako jeden z pierwszych naukowców zauważył i opisał wpływ działalności człowieka na stan przyrody.
Następnie, w okolicach miejscowości Calabozo, Humboldt wraz z Bonplandem dokonali serii forsownych doświadczeń z wykorzystaniem żyjących w okolicznych rzekach węgorzy elektrycznych. W marcu 1800 r. ekspedycja dotarła do misji kapucyńskiej w San Fernando de Apure, a następnie ruszyła w górę rzeki Orinoko. Jednym z głównych celów wyprawy było zbadanie możliwości przepływu między Orinoko i Amazonką. Humboldt opracował wówczas dokładną mapę systemu dopływów tych rzek. Po sześciu miesiącach członkowie ekspedycji powrócili do Cumany, skąd wyruszyli na Kubę. Po dotarciu na wyspę Humboldt i Bonpland wysłali drogą morską do Europy część zgromadzonych podczas ekspedycji zbiorów przyrodniczych.
Z Kuby Humboldt wraz z Bonplandem popłynęli do Bogoty, gdzie spotkali się z hiszpańskim przyrodnikiem . Kolejnym etapem wyprawy Humboldta była podróż w Andy, gdzie dogłębnie badał właściwości tamtejszych wulkanów. W 1802 roku wspiął się m.in. na Pichincha, próbował również wejść na Cotopaxi (gdzie dotarł na wysokość 4300 m n.p.m.) i na Antisanę, gdzie udało się mu osiągnąć 5400 m n.p.m. W trakcie badań wulkanu Chimborazo Humboldt osiągnął wysokość 5917 m n.p.m. Podczas wyprawy w Andy Humboldt ustalił przebieg równika magnetycznego Ziemi.
W październiku 1802 Humboldt dotarł do Limy, skąd odbył podróż morską do Guayaquil, w trakcie której badał charakter zimnego prądu morskiego, nazwanego później jego imieniem. Następnie do 1804 r. przebywał w Meksyku, gdzie prowadził badania w tamtejszych archiwach i bibliotekach. W 1804 r. wyruszył do Stanów Zjednoczonych. Tam wielokrotnie uczestniczył w spotkaniach z prezydentem Thomasem Jeffersonem, któremu składał obszerne relacje nt. geografii i ludności Meksyku. Pod koniec czerwca 1804 opuścił Amerykę na pokładzie statku płynącego do Europy. W sierpniu dotarł do Paryża, wraz z Bonplandem przywożąc z wyprawy 60 000 okazów roślin, należących do 6 tysięcy gatunków, z czego 2 tysiące były do tej pory w Europie nieznane.
W Berlinie i Paryżu W listopadzie 1805 roku przyjechał do Berlina, gdzie Fryderyk Wilhelm III mianował go swoim szambelanem. W owym czasie ukończył pierwszy tom dzieła (pol. Podróż przez regiony podzwrotnikowe Nowego Kontynentu). Tom nosił tytuł (pol. Esej o geografii roślin); Humboldt zadedykował go swojemu przyjacielowi, Goethemu. Następnie, przebywając wciąż w Prusach, napisał i wydał swoje następne dzieło, (pol. Obraz Natury), cieszące się później wielką popularnością i wydane w jedenastu językach.
Jesienią 1807 przeniósł się ponownie do Paryża. Kilka następnych lat to okres żmudnych prac nad pisaniem kolejnych dzieł opartych na odkryciach w Ameryce. W 1810 ukazało się (Widoki Kordylierów i zabytków ludów tubylczych Ameryki). Równocześnie, w latach 1808–1811, ukazał się czterotomowy , stanowiący kompendium wiedzy o koloniach hiszpańskich w Ameryce Południowej i jednocześnie ostrą krytykę hiszpańskiego kolonializmu. Później opracował utrzymane w podobnej konwencji kompendium wiedzy o wyspie Kuba. W Paryżu poznał m.in. Karla Gustava Junga. Zawiązał także przyjaźń z Simonem Bolivarem. Po upadku napoleońskiej Francji i zajęciu Paryża przez wojska koalicji, Humboldt postanowił pozostać w stolicy, co spotkało się z krytyką prasy niemieckiej, podważającej pruski patriotyzm naukowca.
Jeszcze w 1814 r. próbował uzyskać zgodę Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej na odbycie podróży naukowej do Indii oraz w Himalaje. Ponowną próbę uzyskania zgody Brytyjczyków na wyjazd podjął podczas wizyty w Londynie w 1817, znów bez rezultatu. Po raz trzeci podjął próbę w 1818, i wówczas był już bliski sfinalizowania wyprawy. Jednak wobec kolejnej odmowy Kompanii, zniechęcony Humboldt zrezygnował ostatecznie z planów wyjazdu.
W 1827 r., wobec postępującego upadku znaczenia Paryża jako ośrodka naukowego, i w obliczu nalegań cesarza Fryderyka Wilhelma, Humboldt powrócił do Berlina. Tam przebywał na jego dworze jako szambelan. Wykładał geografię na uniwersytecie berlińskim. W stolicy Prus posiadał już wówczas status celebryty, a jego otwarte wykłady cieszyły się wielką popularnością. We wrześniu 1828 zorganizował w Berlinie olbrzymią konferencję naukową, w której uczestniczyło około 500 uczonych. W dalszym ciągu jednak starał się odbyć kolejną wielką wyprawę naukową. Jesienią 1827 car Mikołaj I zaprosił Humboldta do Rosji i zgodził się pokryć koszty podróży naukowca po kraju.
Wyprawa do Rosji W kwietniu 1829 wyruszył w wyprawę naukową po ziemiach państwa rosyjskiego. W przeciwieństwie do wyprawy do Ameryki, podróżował wraz z dużą grupą uczonych, wśród których byli m.in. Christian Ehrenberg i . Wyprawa, sponsorowana przez cara, miała za główny cel badanie złóż złota, srebra i platyny znajdujących się w Rosji. Choć zaplanowana wcześniej trasa wyprawy przewidywała Tobolsk jako jej najodleglejszy cel, Humboldt wbrew wcześniejszym ustaleniom samowolnie poprowadził ekspedycję aż do podnóży Ałtaju. W listopadzie 1829 powrócił do Petersburga, pokonawszy w niecałe pół roku łącznie około 16 tysięcy kilometrów. Humboldt zwiedził między innymi góry Uralu i Ałtaju, dotarł do chińskiej Dżungarii i w rejon Morza Kaspijskiego. Po kilkutygodniowym pobycie w Petersburgu, w grudniu 1829 powrócił do Berlina. Obserwacje i pomiary zebrane podczas wyprawy do Rosji, w korelacji ze wcześniejszymi doświadczeniami Ameryki, stanowiły podstawę podczas pisania najbardziej znanej i wpływowej książki Humboldta: (pol. Kosmos. Rys fizycznego opisu świata).
thumb|Humboldt w 1847 r., dagerotyp Wyprawa do Rosji była ostatnią dużą ekspedycją Humboldta, który następne dekady spędzał w Europie, między innymi pisząc kolejne tomy Kosmosu. Zmarł 6 maja 1859.
Zainteresowania i rozwój nauki thumb|Tablica na ścianie budynku Towarzystwa Przyrodniczego w Gdańsku, upamiętniająca członkostwo honorowe Humboldta Wielkość Alexandra von Humboldta opiera się na tym, że wbrew duchowi czasu dokonał syntezy wiedzy przyrodniczej z wielu różnych dziedzin i starał się w całym swoim dorobku naukowym kierować holistycznym spojrzeniem na przyrodę, badając związki nimi rządzące. Kładł przy tym silny nacisk na negatywne aspekty działalności człowieka, będąc tym samym prekursorem działań na rzecz ochrony środowiska. Historyk nauki Thomas Kuhn uważał Humboldta za prekursora nowego paradygmatu w naukach przyrodniczych. Z drugiej strony jako badacza cechowało go głębokie filozoficzne zakorzenienie w myśli epoki oświecenia, wyrażające się choćby w nieustannym dążeniu do mierzenia, opisu i klasyfikacji otaczających go elementów świata. W badaniach przyrodniczych w terenie wykorzystywał najnowocześniejszą, kosztowną aparaturę; przykładowo w podróż do Ameryki zabrał ze sobą 42 przyrządy badawcze. Jednocześnie nie wahał się bezpośrednio badać otoczenie przy pomocy własnego ciała, niejednokrotnie w sposób zagrażający zdrowiu: świadczą o tym przypadki badania mocy wyładowań węgorzy elektrycznych na własnym ciele czy zapisy badacza nt. smaku wody poszczególnych dopływów rzeki Orinoko.
Badacz dokonań Humboldta, Andrzej Bednarczyk, charakteryzuje jego styl badawczy, zwracając uwagę na wyróżniającą go zdolność do przedstawiania wiedzy w sposób oczarowujący odbiorcę:
Humboldt poszedł w swych dociekaniach drogą badań doświadczalnych i wnikliwych wieloletnich obserwacji, dzięki czemu na kilku polach (geologia, astronomia, zoologia, botanika i mineralogia) zdobył znakomite wyniki. Poza tym jest on twórcą nauki o krajobrazie, klimatologii, oceanografii i geografii roślin. Interesował się również i zajmował naukami takimi jak etnografia i językoznawstwo. Jest uznawany za ostatniego człowieka, który ogarniał umysłem cały stan ówczesnej wiedzy przyrodniczej. Wywarł duży wpływ na poglądy Charlesa Darwina, który swoją książkę komponował pod względem stylistycznym w wyraźnej inspiracji dziennikami Humboldta. Darwin miał stwierdzić, że nic tak nie rozbudziło jego zainteresowań poznawczych, jak lektura dzieł Humboldta.
Zajmował się mniejszymi jednostkami fizycznogeograficznymi Ziemi. Opisał szczegółowo stepy, pustynie i lasy równikowe. Zdaniem Humboldta celem fizycznogeograficznego opisu Ziemi powinno być poznanie jedności w mnogości, badanie ogólnych praw i wewnętrznego ich związku między zjawiskami tellurystycznymi. Wprowadził pojęcia strefowości i piętrowości klimatycznej. Jako jeden z pierwszych postulował ochronę przyrody, . Położył istotne zasługi w rozwoju wiedzy o zjawiskach związanych z ciśnieniem.