thumb|Trzy z dziesięciu metalowych skrzynek oraz dwie bańki na mleko, w których ukryto materiały Oneg Szabat Oneg Szabat (, dosł. radość szabatu; Ojneg-Szabes) – kryptonim podziemnej organizacji społecznej, założonej przez historyka Emanuela Ringelbluma w getcie warszawskim.
Oneg Szabat tworzyło kilkudziesięciu żydowskich literatów, nauczycieli, naukowców i działaczy społecznych – pozyskanych do współpracy przez Ringelbluma wiosną 1940. Początkowo miało formę konspiracyjnego archiwum, gromadzącego materiały i dokumenty obrazujące życie w getcie warszawskim. Z czasem przekształciło się jednak w prężny ośrodek badawczy, którego celem stało się badanie i dokumentowanie rozmaitych aspektów życia społecznego polskich Żydów pod okupacją niemiecką. Od 1942 Oneg Szabat stanowiło swoiste centrum informacyjne żydowskiego ruchu oporu, dokumentujące masową zagładę Żydów prowadzoną przez nazistowskie Niemcy. Po wojnie udało się odnaleźć dwie z trzech ukrytych części „Archiwum Ringelbluma”. Obecnie znajdują się one na liście „Pamięć Świata” (Memory of the World), obejmującej najcenniejsze zabytki światowego piśmiennictwa.
Powstanie Oneg Szabat thumb|Emanuel Ringelblum Emanuel Ringelblum należał w okresie międzywojennym do grona najbardziej cenionych historyków żydowskich średniego pokolenia. Był także aktywnym działaczem społecznym, współpracującym m.in. z American Jewish Joint Distribution Committee („Joint”). Po utworzeniu przez okupantów niemieckich zamkniętej dzielnicy żydowskiej w Warszawie (listopad 1940), Ringelblum wraz z rodziną został uwięziony w getcie. Mimo niesprzyjających warunków nie porzucił działalności społecznej. Aktywnie uczestniczył w pracach Centralnego Komitetu Pomocy (później Komitetu Koordynacyjnego), od września 1939 koordynującego działalność żydowskich organizacji humanitarnych i pomocowych w Warszawie. Po utworzeniu Żydowskiej Samopomocy Społecznej (Alejnhilf) stanął na czele jej Sekcji Pracy Społecznej.
Od pierwszych tygodni wojny Ringelblum pisał osobisty dziennik. Już w październiku 1939 zaczął także gromadzić materiały i dokumenty na temat sytuacji Żydów w okupowanej Polsce. Dzięki członkostwu we władzach ŻSS uzyskał dostęp do wielu interesujących źródeł informacji, m.in. mógł zapoznać się relacjami żydowskich uchodźców, których Niemcy wypędzili z rodzinnych miejscowości i przesiedlili do getta warszawskiego. Już wówczas przy zbieraniu materiałów pomagało mu kilku współpracowników. Zorientowawszy się, iż Niemcom nie zależy na kontrolowaniu życia intelektualnego i kulturalnego w getcie, Ringelblum doszedł do wniosku, że można zaryzykować nadanie tej działalności bardziej zorganizowanego charakteru. Począwszy od maja 1940 zdołał pozyskać do współpracy kilkudziesięciu żydowskich literatów, nauczycieli, naukowców i działaczy społecznych. Za datę formalnego utworzenia podziemnego archiwum getta uznaje się inauguracyjne zebranie w dniu 22 listopada 1940, które odbyło się w mieszkaniu Ringelbluma przy ul. Leszno 18. Organizacja przyjęła konspiracyjną nazwę Oneg Szabat (pol. „Radość soboty”, „Radość szabatu”). Kryptonim ten wybrano ze względu na fakt, iż zebrania członków odbywały się najczęściej w soboty. Za miejsce spotkań służyły biura ŻSS mieszczące się w budynku Głównej Biblioteki Judaistycznej przy ul. Tłomackie (obecnie siedziba Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma).
Podobne archiwa powstały również w kilku innych żydowskich gettach (białostockim, kowieńskim, łódzkim i wileńskim), lecz spośród nich Oneg Szabat było największe i najlepiej zorganizowane. Cechą wyróżniającą „Archiwum Ringelbluma” był zwłaszcza konspiracyjny charakter oraz całkowita niezależność od sprawującego władzę w getcie Judenratu. Zespół Oneg Szabat pozostawał dobrze zakorzeniony w strukturach podziemnych getta. Jego członkowie współpracowali z szerokim wachlarzem ugrupowań politycznych – od ortodoksyjnego Agudat Israel, poprzez Bund i Poalej Syjon, aż po komunistyczną PPR. Dążąc do zachowania ścisłej konspiracji kierownictwo archiwum dbało, aby do współpracy nie byli zapraszani twórcy lub badacze zbyt blisko powiązani z Judenratem bądź ośrodkami kolaboracyjnymi, takimi jak kierowana przez Abrahama Gancwajcha „Trzynastka”.
Zespół
W latach 1940–1943 z podziemnym archiwum getta współpracowało ok. 50-60 osób (wliczając kopistów, maszynistki i innych pracowników technicznych). W gronie współpracowników Oneg Szabat znajdowały się osoby o rozmaitym wykształceniu, pochodzeniu społecznym, światopoglądzie, czy przekonaniach politycznych. Byli wśród nich zarówno przedstawiciele przedwojennej żydowskiej elity, jak i zubożali uchodźcy; zwolennicy radykalnej lewicy i osoby głęboko religijne; miłośnicy jidysz i zasymilowani Żydzi tworzący w języku polskim. Mimo tych różnic podziemne archiwum pozostawało zżytym kolektywem. Ringelblum wspominał:
W ciągu trzech lat działalności ścisłe kierownictwo Oneg Szabat podlegało personalnym rotacjom. Do grona jego członków należeli jednak przede wszystkim: Ringelblum, Hersz Wasser, Eliahu Gutkowski, Icchak Giterman, Menachem Mendel Kon, Jehoszua Rabinowicz, Szmuel Winter, Aleksander Landau, Eliezer Lipe Bloch, Daniel Guzik i Abraham Lewin.
Ringelblum jako twórca i lider archiwum kierował przede wszystkim pracą merytoryczną. Funkcję sekretarzy Oneg Szabat, a zarazem najważniejszych po Ringelblumie członków kierownictwa, pełnili Eliahu Gutkowski i Hersz Wasser (zdaniem Ruty Sakowskiej „pod względem organizacyjnym i technicznym Oneg Szabat był dziełem Hersza Wassera”). Skarbnikiem i jednym z głównych sponsorów organizacji był Menachem Mendel Kon (przed wojną bogaty kupiec). Szczególną funkcję w kierownictwie pełnił Szmuel Winter – przed wojną bogaty przedsiębiorca, filantrop, a zarazem żarliwy obrońca kultury jidysz. Dzięki swoim kontaktom z Abrahamem Gepnerem był on swoistym łącznikiem ŻSS i Oneg Szabat z warszawskim Judenratem. W dużej mierze to dzięki jego wysiłkom było możliwe kontynuowanie prac archiwum po wielkiej deportacji latem 1942. Bezcenne z punktu widzenia Oneg Szabat kontakty mieli Icchak Giterman i Daniel Guzik, którzy przed wojną kierowali pracami polskiej filii „Jointu”, a w późniejszym czasie stanęli na czele ŻSS – trafiając tym samym do grona najbardziej wpływowych mieszkańców getta. Przedwojenni działacze społeczni i przedsiębiorcy – Eliezer Lipe Bloch, Aleksander Landau, Jehoszua Rabinowicz – byli protektorami i sponsorami archiwum. Rabinowicz był przy tym nieformalnym łącznikiem Oneg Szabat z najsilniejszym ugrupowaniem politycznym w getcie – socjalistycznym Bundem.
W gronie stałych współpracowników Oneg Szabat znajdowali się m.in. literaci i dziennikarze (Rachela Auerbach, Lejb Goldin, Jehuda Feld, Gustawa Jarecka, Henryka Łazowertówna, Perec Opoczyński, Jehoszua Perle, Zalman Skałow, Cecylia Słapakowa), nauczyciele (Bernard Kampelmacher, Aron Koniński, Abraham Lewin, Izrael Lichtensztajn) oraz ekonomiści (Menachem Linder, Jerzy Winkler). Jednym z najzdolniejszych współpracowników Ringelbluma był Szymon Huberband – młody rabin, a zarazem historyk samouk. Istotny wkład w prace archiwum wniósł także młody uchodźca Daniel Fligelman, będący m.in. autorem szeregu wywiadów z żydowskimi uchodźcami i świadkami niemieckich zbrodni. Ponadto Ringelblum i Wasser wciągnęli do współpracy kilku swoich towarzyszy z lewicowej partii Poalej Syjon-Lewica. W grupie tej znaleźli się Natan Smolar, Nechemiasz Tytelman, Mordechaj Szwarcbard, Jechiel Górny oraz wspomniany wcześniej Izrael Lichtensztajn. W 1942 Ringelblum nawiązał także współpracę z przywódcami młodzieżowego ruchu Haszomer Hacair. Przedstawiciele organizacji (Józef Kapłan, Szmuel Bresław) zostali wówczas włączeni w prace Oneg Szabat.
W archiwum zachowały się utwory kilku znanych literatów, niebędących jednak stałymi współpracownikami Oneg Szabat (tworzyli oni zarówno w jidysz i po hebrajsku, jak też po polsku). Byli to w szczególności: Szlomo Gilbert, Icchak Kacenelson, Josef Kirman, Kalman Lis i Władysław Szlengel. W zasobach archiwum znalazły się także materiały sporządzone przez Janusza Korczaka.
Obszary zainteresowania i narzędzia badawcze Pierwszy okres działalności Oneg Szabat było pierwotnie pomyślane jako centrum dokumentacji, ośrodek gromadzenia materiałów dających wszechstronny obraz życia Żydów pod niemiecką okupacją. W tym celu współpracownicy archiwum zbierali dokumenty urzędowe, akta rozmaitych instytucji społecznych działających w warszawskim getcie (ŻSS, komitetów domowych, „Centosu”), prasę, biuletyny, utwory literackie oraz obwieszczenia i plakaty rozlepiane przez Judenrat bądź władze niemieckie. Oneg Szabat gromadziło także grafikę i obrazy, fotografie, kartki żywnościowe, afisze teatralne, zaproszenia na koncerty, czytanki z sierocińców, a nawet bilety tramwajowe, papierki po cukierkach, czy karty dań z restauracji. Chętnie przyjmowano dzienniki, pamiętniki oraz prywatną korespondencję (nie wyłączając kartek pocztowych). Integralną część archiwum getta stanowiły osobiste, własnoręcznie pisane notatki, szkice i eseje Ringelbluma – wydane po wojnie jako „Kronika getta warszawskiego” (chronologicznie obejmują okres od października 1939 do jesieni 1943).
Po pewnym czasie ilość zebranych materiałów była już tak duża, że kierownictwo archiwum doszło do wniosku, iż mogą one posłużyć jako baza źródłowa dla oryginalnych projektów badawczych. Ze względu na fakt, iż z Oneg Szabat współpracowały osoby o rozmaitych poglądach, wykształceniu i zainteresowaniach, tematyka badań podejmowanych przez organizację była bardzo szeroka. Ringelblum i jego współpracownicy analizowali m.in. zmiany, jakie spowodowała wojna w strukturze demograficznej i zawodowo-społecznej Żydów polskich; życie gospodarcze, kulturalne i religijne w gettach; sytuację Żydów na prowincji; położenie Żydów na terenach pod okupacją ZSRR; położenie dzieci i młodzieży żydowskiej; sytuację żydowskich kobiet; rolę warszawskiego Judenratu i żydowskiej policji; położenie rozmaitych grup społecznych; zjawisko głodu, korupcji, demoralizacji. Przeprowadzono ankietę wśród intelektualistów żydowskich, której celem było zbadanie ich poglądów na temat przyszłości narodu żydowskiego. Oneg Szabat planował również opracowanie syntetycznych monografii nt. stosunków niemiecko-żydowskich oraz stosunków polsko-żydowskich w czasie II wojny światowej. Ringelblum twierdził, że „nie było w czasie wojny w życiu Żydów ani jednego doniosłego zjawiska, które nie znalazłoby odzwierciedlenia w materiałach Oneg Szabat.
Jednym z najbardziej śmiałych projektów badawczych był zamiar opracowania kompleksowej monografii, zatytułowanej roboczo „Dwa i pół roku wojny”. Jej celem miał być całościowy i wszechstronny opis życia Żydów w okupowanej Polsce – ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji w getcie warszawskim. Monografia miała się składać z czterech części: ogólnej, gospodarczej, kulturalno-naukowo-literacko-artystycznej, a z także osobnej części nt. pomocy społecznej w getcie. W ramach projektu „Dwa i pół roku wojny” zamierzano poruszyć większość z wspomnianych powyżej zagadnień szczegółowych. Przystąpienie przez Niemców do „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” uniemożliwiło sfinalizowanie tych prac. W archiwum getta zachowało się jednak wiele szczegółowych opracowań, szkiców, instrukcji, materiałów tezowych, ankiet i rękopisów – będących fragmentami planowanej publikacji.