thumb|Wyścigi konne w Tambo Valley w stanie Wiktoria w Australii thumb|Klacz i źrebię na pastwisku mały|alt=Głowa konia umieszczona w centrum zdjęcia. Zwierzę patrzy się wprost na obiektyw. Nad głową konia wierzchowca po prawej stronie widać niewielką gałązkę.|Głowa konia umaszczenia siwego Koń domowy (Equus caballus) – gatunek udomowionego ssaka nieparzystokopytnego z rodziny koniowatych (Equuidae).

Pochodzenie konia Przodkowie i genetyka konia

Przodkami koni orientalnych, od których pochodzą konie gorącokrwiste, były prawdopodobnie koń Przewalskiego (Equus przewalskii) i tarpan dziki (Equus ferus); konie zimnokrwiste pochodzą natomiast od konia leśnego z Północnej Europy. Koń Przewalskiego jest obecnie jedynym przedstawicielem gatunku koni dzikich. Rasa konik polski wykazuje bardzo duże podobieństwo do tarpana dzikiego, lecz nie jest genetycznie tym samym (chociaż poza Polską koniki polskie bywają określane mianem tarpan). W styczniu 2007 zespół naukowców z Massachusetts Institute of Technology i Uniwersytetu Harvarda poinformował, że stworzył wstępną mapę genomu konia.

Historia konia Proces udomowienia koni rozpoczął się prawdopodobnie od odławiania i wychowywania młodych źrebiąt. Nie można jednak wykluczyć łapania dorosłych koni i stopniowego ich oswojenia, ale biorąc pod uwagę, jak trudne jest współczesne szkolenie koni, wydaje się to mniej prawdopodobne. Według danych archeologicznych proces udomowienia koni rozpoczął się prawdopodobnie około 5–6 tysięcy lat temu (prawdopodobnie w IV tysiącleciu p.n.e.) na stepach Eurazji, czyli w obszarze geograficznym ograniczonym na zachodzie przez Węgry, a na wschodzie przez Chiny i od tego czasu zwierzę to pozostaje ściśle związane z dziejami ludzkiej cywilizacji.

Na przestrzeni epok jego funkcje ulegały istotnym przemianom. W najwcześniejszych okresach historii człowieka jako dzikie zwierzę łowne, stanowił obiekt polowań paleolitycznych społeczności w celu zapewnienia pożywienia, natomiast w neolicie został przekształcony w zwierzę pociągowe i transportowe. Z czasem zaczął być wykorzystywany do pracy w rolnictwie, ciągnąc wozy i pługi, stając się symbolem siły fizycznej oraz wytrzymałości. Ludy stepowe Eurazji włączyły natomiast udomowione konie tak głęboko w codzienne życie, że funkcjonowanie ich społeczności w znacznym stopniu opierało się na czynniku końskim. Za panowania cesarza Haong-Ti w Chinach (około 2700 r. p.n.e.), konie były tam traktowane jako zwierzęta domowe. Na zachodzie proces ten rozkwitł jednak znacznie później. W Babilonie za czasów Hammurabiego (2123 - 2081 r. p.n.e.) koń nie był jeszcze zwierzęciem użytkowym.

Około 2000 lat p.n.e. konie zaczęły pojawiać się jako zwierzęta domowe w Asyrii. Dokładniejsze informacje na temat asyryjskich koni pochodzą z ok. 1000 r. p.n.e. i są oparte na świetnie zachowanych wizerunkach, które wskazują, że konie asyryjskie były stosunkowo wysokie, miały zwięzłą budowę ciała i niewielkie głowy osadzone na krępych szyjach.

Jeszcze większe znaczenie koń zyskał jednak już w starożytności jako towarzysz działań wojennych. Pod koniec II tysiąclecia p.n.e. upowszechniła się skuteczna kawaleria. Strzemiona, pierwotnie używane w Chinach, zostały przejęte przez Mongołów i wraz z ich ekspansją dotarły do Europy, gdzie zmieniły charakter prowadzenia wojen i umożliwiły rozwój ciężkiej jazdy. W tym kontekście rozprzestrzeniła się także renoma arabskich koni pełnej krwi, przy czym ich znaczenie nie ograniczało się jedynie do północnej Afryki. Zaprzęgany do rydwanów lub używany jako wierzchowiec umożliwiał powstawanie, utrzymywanie, ale także upadek wielkich imperiów. Trafnie ujął to jeden z chińskich dziejopisów, stwierdzając, że to właśnie grzbiet konia kształtuje państwo, ponieważ zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie człowiek, dosiadając konia, zwiększał swoją siłę i przewagę, potęgując własne możliwości. Świadectwem tej roli są liczne pomniki jeździeckie spotykane na całym świecie. Wykorzystanie koni w kampaniach wojennych zapewniało przewagę w czasach wędrówek ludów; już wspomniani Hetyci oraz Aleksander Wielki odnosili sukcesy w ekspansji dzięki wojennym koniom, a Rzymianie w bitwie pod Kannami zostali pokonani z powodu przewagi kawalerii przeciwnika. Znaczenie koni jako czynnika strategicznego w wojsku utrzymało się przez kolejne stulecia, a władcy starali się ograniczać eksport koni, aby zapewnić sobie przewagę militarną. Takie działania były uzasadnione, gdyż wiele regionów zależało od międzynarodowego handlu końmi; w efekcie powstał intensywny handel końmi w Zatoce Perskiej i rejonie Morza Czerwonego aż po Indie. W południowej części tego obszaru występowały trudności w hodowli i tresurze koni wojennych, dlatego szczególnie południowoindyjscy władcy w Vijayanagarze byli zależni od importu koni, co niekiedy prowadziło do zbrojnych konfliktów z rywalami. Każdego roku sprowadzano do 100 000 koni, które stanowiły podstawę wojskowej przewagi południowoindyjskiego państwa. Znaczenie kawalerii w czasie wojen utrzymało się również w Europie i przyczyniło się do sukcesów Napoleona pod koniec XVIII i na początku XIX wieku. Wraz z zanikiem koni jako uczestników działań wojennych nastąpiła zasadnicza reinterpretacja ich funkcji społecznej; koń przekształcił się w dobro luksusowe, wykorzystywane przede wszystkim w celach rekreacyjnych, takich jak jeździectwo czy wyścigi konne, charakterystycznych dla warstw posiadających. Zjawisku temu towarzyszyło zwiększenie nakładów na hodowlę oraz ekspozycję koni.

Po wcześniejszym wymarciu koni na obszarze obu Ameryk, Kolumb i następnie konkwistadorzy przywrócili je na te kontynenty. W następstwie rozwijających się globalnych powiązań handlowych ich wykorzystanie rozprzestrzeniło się również w Azji Południowo-Wschodniej, gdzie konie były stosowane jako prezenty rytualne lub trybuty, formy podatku oraz środki transportu i komunikacji.

W czasach nowożytnych w wielu regionach globu koń utracił swoje dawne znaczenie jako narzędzie pracy w rolnictwie oraz jako środek prowadzenia wojen. Dopiero nowinki techniczne, w szczególności w trakcie I wojny światowej, zakończyły chwalebną epokę koni wojennych i zdegradowały je do roli środków transportu. Pomimo tych zmian koń zachował szczególne miejsce w nowoczesnym społeczeństwie, prawdopodobnie ze względu na fakt, że człowiek darzy swojego konnego towarzysza pewnym uczuciem. W związku z tym warto dokładniej zgłębić historię konia, choć badacz napotyka przy tym pewne wyzwania, które dotyczą w zasadzie każdej próby historycznego badania zwierząt. Jego dalsze istnienie i hodowla są dziś w dużej mierze związane z ponownym odkryciem sportu jeździeckiego i rekreacyjnych form użytkowania, co znajduje odzwierciedlenie także w kulturowych odniesieniach, według których „raj na ziemi” ma znajdować się na grzbiecie konia.

Współczesne konie domowe charakteryzują się bardzo dużą zmiennością form, określanych mianem ras lub typów hodowlanych; ich liczebność na świecie szacuje się na ponad 70 milionów osobników. Analiza genezy tej różnorodności stanowi jedno z głównych pól badawczych archeozoologii oraz zoologii udomowień, zajmującej się historią i rozwojem zwierząt domowych. Szczególnie istotne pozostają badania nad kopalnymi przodkami koni, pozwalające lepiej zrozumieć długotrwały proces ich ewolucji i domestykacji.

Znaczenie W Atenach konie hodowano przede wszystkim do wyścigów, między innymi podczas klasycznych igrzysk olimpijskich, jednak dla Greków, podobnie jak później dla Rzymian, stanowiły one także element religijny. Posejdon był nie tylko bogiem sztuki jeździeckiej, lecz wierzono również, że słońce jest ciągnięte po niebie przez zaprzęg koni. Konie czczono nie tylko w klasycznej Grecji i Rzymie, lecz na przykład w Danii były one obecne przy pochówkach jako symboliczno-religijny element, a w cesarskich Chinach miały charakter trybutu. Symbolika religijna jest w Europie szczególnie widoczna przy przedstawieniach Czterech Jeźdźców Apokalipsy, którzy na swoich galopujących koniach zwiastują zagładę świata.

Użytkowanie Niegdyś najpopularniejsze zwierzę pociągowe, następnie wyparte przez maszyny (zob. traktor, kombajn). Dziś używany w celach rekreacyjnych i sportowych, jako zwierzę pociągowe – jedynie w biedniejszych gospodarstwach i niekiedy w leśnictwie (zrywka drewna). Konie przeznaczone pod różne kierunki użytkowania charakteryzują się odmiennymi cechami. Chociaż przyjmuje się różne klasyfikacje typów użytkowych, to do najpopularniejszej należy podział na:

typ wierzchowy - o lekkim ruchu, mocnym grzbiecie i dobrze rozwiniętym układzie oddechowym typ pociągowy- masywne i silne, o grubym kośćcu i spokojnym temperamencie, wyróżnić można 3 podtypy w tej grupie: ciężko-pociągowe, pośpieszno-pociągowe i lekko-zaprzęgowe typ juczny - niskie, z silnym, krótkim grzbietem, dobrze odnajdujące się w górzystym terenie typ kombinowany - o budowie zbliżonej do typu wierzchowego, ale z większą ilością masy mięśniowej.

Rasy koni

Wyhodowano wiele ras koni. Najpopularniejsze to: czystej krwi arabskiej – jej krzyżówki dały początek wielu innym rasom pełnej krwi angielskiej – konie wyścigowe.

Polskie rasy koni konik polski (kn) oraz jego odmiana konik biłgorajski (knb) rasa huculska (hc) rasa małopolska (młp) rasa śląska (śl) rasa wielkopolska (wlkp) kuc feliński (kf) polski koń sportowy (sp) polski koń zimnokrwisty (z)

Rasy rejestrowane przez PZHK Polski Związek Hodowców Koni rejestruje rasy: konie małopolskie, wielkopolskie, śląskie, szlachetnej półkrwi, koniki polskie i konie huculskie. Ponadto zezwala na rejestracje koni zimnokrwistych, traktując je jako jedną rasę oraz na rejestracje kuców i małych koni, takich jak np. kuce felińskie, czy walijskie kuce górskie.

Umaszczenia i odmiany thumb|left|Koń kasztanowaty i siwy przy pracy

Konie charakteryzują się wielką różnorodnością umaszczeń, które w większości przypadków nie są cechą rasową. Wyjątkami od tej reguły są rasy: haflinger (umaszczenie kasztanowate z konopiastą grzywą i ogonem), appaloosa (umaszczenie tarantowate), konik polski (umaszczenie myszate), palomino (umaszczenie izabelowate), fiording (umaszczenie bułane) oraz koń fryzyjski (umaszczenie kare, jedyną możliwą odmianą jest mała gwiazdka na czole), albino (umaszczenie białe).

Charakterystyka chodów konia Wśród naturalnych chodów konia rozróżnia się (w kolejności według prędkości): thumb|Kłus wyciągnięty w wykonaniu siwego ogiera rasy andaluzyjskiej stęp chód czterotaktowy; koń stawia nogi w kolejności: lewa tylna, lewa przednia, prawa tylna, prawa przednia. Rodzaje stępa: swobodny, pośredni, wyciągnięty. kłus chód dwutaktowy, koń stawia dwie nogi po przekątnej (prawa przednia i lewa tylna, lewa przednia i prawa tylna). Rodzaje kłusa: roboczy, pośredni, zebrany, wyciągnięty. Z punktu widzenia jeźdźca w rekreacji wyróżnia się: kłus anglezowany, ćwiczebny (pełny siad) lub w półsiadzie. Kłusaki mają również kłus szybki, który u innych koni nazywa się już galopem. W jeździe rekreacyjnej oraz sportowej jeździec anglezując, powinien siadać na siodło, kiedy przednia noga jest na ziemi. W konkursach ujeżdżeniowych na czworoboku od klasy P stosuje się tylko kłus ćwiczebny. galop trzytaktowy chód konia (źle ułożone konie czasem galopują czterotaktem), koń stawia najpierw nogę tylną, potem dwie nogi po przekątnej, a następnie przednią prowadzącą – w zależności więc od tego, która noga stawiana jest jako ostatnia, rozróżnia się galop na lewą i prawą nogę. Rodzaje galopu: roboczy, pośredni, zebrany i wyciągnięty. Można galopować w półsiadzie lub w pełnym siadzie. Koń powinien galopować na tę samą nogę, w którym kierunku idzie (w lewo – na lewą, w prawo – na prawą). Jeśli tak nie jest, a jest to zamierzone, mówi się, że jeździec prowadzi konia kontrgalopem. Jazda kontrgalopem jest trudnym technicznie elementem, bowiem utrudnia koniowi zachowanie równowagi. Jeśli kontrgalop nie był zamierzony to nazywa się go galopem fałszywym.