Bitwa pod Chiari – starcie zbrojne, które miało miejsce 1 września 1701 w Lombardii podczas wojny o sukcesję hiszpańską.
Działania poprzedzające Po zwycięskiej dla wojsk cesarskich bitwie pod Carpi połączone siły francusko-hiszpańsko-sabaudzkie wycofywały się w Lombardii na zachód przez Villafranca, Goito i Soncino na Fontanellę za rzekę Oglio. Równolegle, szlakiem biegnącym bardziej na północ, podążał za nimi ze swą armią ks. Eugeniusz Sabaudzki, który przeszedł Mincio pod Peschiera del Garda, a następnie skierował się ku przeprawie na Oglio. left|thumb|340px|Szkic działań wojennych w północnych Włoszech Tymczasem dowództwo nad wojskami przeciwnika w Italii objął podstarzały marszałek de VilleroiUważany w samej Francji za zręczniejszego dworaka niż wodza, mianowany jedynie z łaski króla marszałkiem Francji (1693), rozmiłowany w wojskowości, lecz w praktyce niekompetentny, ponosił kolejne porażki i ostatecznie został odwołany przez Ludwika XIV po klęsce pod Ramillies (1706)., zastępując odsuniętego w niełasce Nicolasa de Catinat. Francuski monarcha wydał mu zdecydowane polecenie wyparcia sił cesarskich z północnych Włoch, wyrażając przy tym nadzieję, iż „chwalebnie zakończy” tę kampanię. Przybyły 22 sierpnia 1701 do obozu rozłożonego pomiędzy Antegnate a FontanelląWymieniana jest też data 24 sierpnia (Военный энциклопедический лексикон, Санкт Петербург 1852-58, t. 7)., marszałek przejął komendę nad dowódcami połączonych wojsk: księciem Sabaudii Wiktorem AmadeuszemWedług źródeł włoskich naczelne dowództwo sprawował nominalnie książę Wiktor Amadeusz II (Enciclopedia Militare, dz. cyt., s. 905)., hrabią de VaudémontCharles Henri de Vaudémont (1649-1723), od 1708 znany jako książę de Commercy z nadania cesarza Leopolda I jako księcia Lotaryngii. Książę de Saint-Simon (Pamiętniki) wspomina, że nie cieszył się on zaufaniem Francuzów podejrzewających go o przekazywanie informacji nieprzyjacielowi (jego jedyny syn Charles Thomas był cenionym przez ks. Eugeniusza cesarskim dowódcą). Po klęsce pod Turynem (1706) podpisał porozumienie przekazujące Lombardię Austriakom. oraz podległym mu teraz de Catinatem, i wyruszył na spotkanie wroga.
Strona francuska dysponowała ok. 50 000 żołnierzy, mniejsze siły cesarskie liczyły ok. 32 tysiąceDavid G. Chandler podaje odpowiednio 38 tysięcy i 22 tysiące (The Art of Warfare in the Age of Marlborough, dz. cyt. w bibliografii, s. 302).. Przewidując zamiar zaatakowania go przez Francuzów za wszelką cenę, Eugeniusz Sabaudzki oczekiwał nieprzyjaciela po wschodniej stronie Oglio. Swą obronę oparł o niewielką twierdzę ChiariZajętą w końcu sierpnia, mimo formalnego sprzeciwu weneckiego dowódcy dysponującego jedynie słabym oddziałem w sile 200 ludzi (Enciclopedia Militare, dz. cyt.)., gdzie starannie umocnił się na pobliskiej wyniosłości, wykorzystując jako dodatkowe zabezpieczenie okoliczne cieki wodne. thumb|290px|Plan bitwy z topografią terenu (rycina z Theatrum Bellicum) Bitwa Wojska cesarskie rozlokowane zostały wzdłuż kanału osłaniającego frontalnie przed nieprzyjacielem, mając po lewej fortyfikacje Chiari, a po prawej inny dopływ Oglio. Chiari zostało obsadzone 2 batalionami piechoty z kilkoma armatami pod dowództwem hr. Guttensteina, i połączone z centrum obrony domami obsadzonymi przez grenadierów i fizylierów. Piechotę rozciągnięto w dwóch liniach poza masywnym oszańcowaniem, wzmacniając prawe skrzydło liczną kawalerią. Wiadomo było, że niełatwy, bagnisty teren uniemożliwi wykorzystanie jazdy i znacznie utrudni zastosowanie szeroko rozwiniętych formacji pieszych.
Zdecydowany unicestwić nieprzyjaciela, de Villeroi zlekceważył ostrzeżenia de Catinata i Wiktora Amadeusza, że ks. Eugeniusz zajmuje zbyt dobrą obronną pozycję. Ponadto zwiedziony informacjami austriackich jeńców o niewielkiej sile obronnejWedług relacji Eléazara Mauvillon (Histoire du prince François Eugene de Savoye, généralissime des armées de l'empereur..., 1741) dwóch schwytanych kirasjerów austriackich podało fałszywie wiadomość o zaledwie 6-tysięcznym korpusie wojsk cesarskich. oraz doniesieniami wywiadu, że cesarscy zbierają się do odwrotu, nakazał przekroczyć rzekę dla zaatakowania ariergardy ustępującego nieprzyjaciela.
Rankiem 1 września, posuwając się z wolna i ostrożnie, uformowane w kolumny lewe skrzydło Francuzów wyruszyło do natarcia i ok. 14:00 znalazło się pod Chiari. Marszałek de Villeroi osobiście prowadził atak skrzydłowego regimentu, później jednak zmuszony został do wycofania na skutek gwałtownego ognia nieprzyjaciela. Choć kolejno ponawiane ataki na umocnione domostwa początkowo przynosiły powodzenie, to kontrataki podejmowane przez Austriaków w końcu niweczyły również tę przewagę.
Gorzej sytuacja przedstawiała się w centrum natarcia: sojusznicy posuwający w otwartym terenie i pozbawieni wsparcia artylerii, na 30 kroków przed oszańcowaniem wojsk cesarskich dostawali się pod morderczy ogień 24 batalionów broniącej go piechoty i wspierających 50 armat. Atakujący ginęli setkami nie mogąc przezwyciężyć przeszkody; szczególnie dotkliwych strat doznano wśród kadry oficerskiej. Mimo zachęt głównodowodzącego i wysiłków dowódców prowadzących natarcie, zostało ono kolejny raz odparte i oddziały marszałka de Villeroi musiały ostatecznie odstąpić. thumb|310px|Bitwa pod Chiari (mal. Jan van Huchtenburg) W walce poległo ok. 3000 jego żołnierzy (w tym ponad 250 oficerów) i jedynie 150 cesarskichDane niekiedy znacznie się różnią w rozmaitych źródłach: od 40 (Enciclopedia Militare, dz. cyt.) do 200-300; Henderson podaje dokładnie 117: 36 zabitych, 81 rannych (Nicolas Henderson: Prince Eugen of Savoy, London 1966). McKay zaniża straty francuskie do 2 tysięcy (Derek McKay: Prince Eugene of Savoy, London 1977), Wolf ocenia je na przeszło 3300, mówiąc o stratach powiększonych o zmarłych później wskutek odniesionych ran (John B. Wolf: Louis XIV, London 1970).. Sabaudzka brygada "Piemonte" pod dowództwem gen. Della Rocca walecznie uczestniczyła w natarciu na centrum, wspierając słabnących Francuzów i wycofując się dopiero na rozkaz marszałka de Villeroi, który z najwyższym uznaniem pisał do swego króla o jej przykładnej dyscyplinie i postawie. Osobistą dzielnością odznaczył się sabaudzki władca Wiktor Amadeusz II, któremu parokrotnie przestrzelono mundur i pod którym zabito konia.
Ponieważ głównodowodzący nie panował nad sytuacją, odwrót organizował ranny de Catinat, cofając się do CastrezzatoMiasteczko zostało doszczętnie spustoszone przez wojska francusko-hiszpańskie (Attilio Mazza: Il Bresciano, Bergamo 1986, t. IV, s. 190n)., a później umacniając się na tym samym brzegu Oglio. Na tych pozycjach obie strony pozostawały bezczynnie przez następne dwa miesiące. Dopiero nadejście niekorzystnych warunków jesiennych zmusiło Francuzów ok. połowy listopada do odejścia za rzekę i wycofania się na zimowe kwatery w Księstwie Mediolanu.
Podsumowanie Była to typowa bitwa na przełamanie. W sztuce wojskowej XVIII stulecia może ona stanowić przykład dobrze wybranej, racjonalnie obsadzonej i skutecznie bronionej pozycji na szlaku ofensywy przeciwnika. Batalia pod Chiari udowodniła straszliwe skutki użycia z bliskiego dystansu broni palnej przeciwko głębokim formacjom piechoty. Nadzwyczaj wysokie straty sojuszników wynikały głównie z przeprowadzonego w odkrytym terenie frontalnego natarcia licznej piechoty pozbawionej wsparcia artylerii.
Pod względem strategicznym wygrana ta pozwoliła ks. Eugeniuszowi Sabaudzkiemu umocnić się w Lombardii. Obydwa kolejne jego zwycięstwa (Carpi i Chiari), stanowiąc wymowne świadectwo zdolności i potencjału militarnego Habsburgów, zdecydowały o przeforsowaniu przez Wiedeń tzw. Wielkiego Sojuszu zawartego z dwoma europejskimi mocarstwami morskimiJego inicjatorem był poseł dworu wiedeńskiego w Londynie Johann Wenzel (John Spielman: Leopold I of Austria, London 1977, s. 184–185).. Drugi traktat (Wielkiej Brytanii i Holandii) podpisany zaledwie w tydzień po bitwie (7 września 1701), dawał Leopoldowi I mocną podstawę do roszczeń wobec hiszpańskich posiadłości we WłoszechDerek McKay: Prince Eugene of Savoy, London 1977, s. 61..
Przypisy
Bibliografia Enciclopedia Militare. T. 2. Milano: Il Popolo d'Italia, 1933, s. 904-905 David Eggenberger: A Dictionary of Battles. New York: Thomas Y. Crowell, 1967, s. 93 Mała encyklopedia wojskowa. T. 1. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1967, s. 229 David G. Chandler: The Art of Warfare in the Age of Marlborough. Staplehurst (Kent): Spellmount Ltd., 1990
Bitwa pod Chiari Kategoria:Bitwy w 1701 Kategoria:Bitwy w historii Austrii Kategoria:Bitwy w historii Francji Kategoria:Bitwy w historii Włoch Kategoria:Bitwy wojny o sukcesję hiszpańską