Jak-9 (ros. Як-9) – radziecki samolot myśliwski z czasów II wojny światowej, powstały w biurze konstrukcyjnym Jakowlewa jako rozwinięcie myśliwca Jak-7, wywodzącego się z kolei z konstrukcji Jak-1. Wprowadzony pod koniec 1942 roku Jak-9 był znaczącym udoskonaleniem w stosunku do swoich poprzedników. Miał lepsze osiągi, mocniejszy silnik i mógł przenosić cięższą broń. Samoloty myśliwskie Jak-9 słynęły ze swojej wytrzymałości, prostoty i łatwości konserwacji, dzięki czemu idealnie nadawały się do trudnych warunków frontu wschodniego. Jak-9 miał przewagę nad Messerschmittami pod względem manewrowości na małych i średnich wysokościach. Był najliczniejszym modelem rodziny myśliwców Jak, produkowanym w licznych różniących się wersjach w latach 1942–1948, w łącznej liczbie 16 769 sztuk.
Podstawowymi wersjami były: myśliwiec dalekiego zasięgu Jak-9D i myśliwiec z ciężkim uzbrojeniem Jak-9T z 1943, myśliwce Jak-9M i Jak-9U z 1944, samolot szkolno-treningowy Jak-9W z 1945 oraz powojenny myśliwiec Jak-9P oraz Jak-9K.
Historia rozwoju Prototyp Jak-7DI thumb|left|Jak-7DI Prototypem myśliwca Jak-9 stał się samolot Jak-7DI, zbudowany na bazie myśliwca Jak-7B z silnikiem WK-105PF (M-105PF), jako wariant myśliwca dalekiego zasięgu. Najważniejszą zmianą było zastosowanie skrzydła konstrukcji mieszanej (duraluminiowej) opracowanego dla prototypu samolot myśliwsko-rozpoznawczego Jak-7D, zamiast dotychczasowego skrzydła drewnianego. Umożliwiła to wzrastająca produkcja aluminium, a także jego dostawy z USA. Skrzydło to mieściło cztery większe zbiorniki paliwa o pojemności 673 l. Dzięki nowemu skrzydłu samolot stał się lżejszy od standardowego Jaka-7B. Ponadto, w celu zmniejszenia masy osłabiono jego uzbrojenie, które stanowiło teraz działko 20 mm i 1 wkm 12,7 mm (analogicznie do Jak-1b). Zakładano, że będzie mógł służyć jako myśliwiec dalekiego zasięgu z pełnym zapasem paliwa, dysponując wówczas osiągami nie gorszymi od Jaka-7B lub wykorzystywać lepsze osiągi ze zmniejszonym do 350 l zapasem paliwa. Podobnie jak późne Jaki-7B, miał on kroplową osłonę kabiny pilota i obniżony grzbiet kadłuba za kabiną (analogiczne także do Jaka-1b), a także nadal miał przedział transportowy za kabiną, zamykany sklejkową pokrywą. Prototyp testowano od czerwca 1942, jego próby państwowe prowadzono do 5 sierpnia 1942. Zakończyły się one pomyślnie, po czym skierowano go do seryjnej produkcji pod nowym oznaczeniem Jak-9.
Jak-9 Produkcję seryjną nowego samolotu, która trwała sześć lat - od października 1942 do grudnia 1948 - podjęto w zakładzie nr 153 w Nowosybirsku, produkującym Jaki-7. Pierwsze samoloty Jak-9 dostarczono na front pod koniec 1942 i wykorzystano je w Stalingradzie. Wariant seryjny od Jaka-7DI różnił się zmniejszeniem pojemności zbiorników paliwa do 440 l. Samoloty rodziny Jak-9 można było odróżnić od Jak-1b przede wszystkim po większej chłodnicy wody pod centropłatem, przesuniętej bardziej do przodu (na wysokości kabiny); różniły się one także osłonami podwozia (Jaki-9 i Jaki-7 miały osłony goleni podwozia dość wiernie odpowiadające obrysowi goleni i części koła, natomiast Jaki-1 i Jaki-3 miały większe dwuczęściowe osłony z prostą tylną krawędzią). Praktycznie nie odróżniały się z zewnątrz od późnych Jaków-7B, lecz miały słabsze uzbrojenie (działko 20 mm i 1 wkm zamiast działka i 2 wkm). Do marca 1943 zbudowano 195 Jaków-9 podstawowej wersji, a dalsze 264 od stycznia do sierpnia 1943 w zakładzie nr 166 – łącznie 459.
Główną cechą Jaka-9 była możliwość jego modyfikacji w szeroką gamę typów samolotów pod względem przeznaczenia i zastosowania bojowego, w tym myśliwiec liniowy z uzbrojeniem konwencjonalnym i ciężkim, myśliwiec eskortowy dalekiego zasięgu, myśliwiec bombardujący, myśliwiec rozpoznawczy, myśliwiec przechwytujący dużych wysokości, dwumiejscowy myśliwiec szkolno-transportowy.
Jak-9 doczekał się 22 głównych modyfikacji, z których 15 produkowano seryjnie. Został wyposażony w pięć różnych nowych i zmodyfikowanych typów silników, sześć wariantów liczby i pojemności zbiorników paliwa, siedem wariantów uzbrojenia i dwa warianty wyposażenia specjalnego. Ponadto Jak-9 miał dwa zasadniczo różne typy skrzydeł: mieszane i całkowicie metalowe.
Jak-9D Kiedy na początku 1943 Armia Czerwona przeszła do operacji ofensywnych na froncie, pojawiła się potrzeba myśliwców o przedłużonym zasięgu, mogących operować w większej odległości od baz. W nowej wersji Jak-9D (dalnyj) zastosowano ponownie 4 zbiorniki paliwa o pojemności łącznej 650 l. Zmniejszone uzbrojenie stanowiło działko 20 mm i jeden wkm 12,7 mm, a zabierane w to miejsce paliwo zwiększało jego zasięg do 1400 km. Po próbach państwowych od stycznia do lutego 1943, nowy wariant skierowano do produkcji. Od marca 1943 zbudowano ich 3058 (3035 według innych danych) w zakładach nr 153 i 166; produkcję kontynuowano aż do czerwca 1946.
W praktyce samoloty najczęściej eksploatowano głównie do eskortowania amerykańskich bombowców B-17 „Latające Fortece” i B-24 „Liberator”, gdy leciały do Rosji po atakach na Niemcy lub rumuńskie pola naftowe w Ploeszti, oraz jako zwykłe myśliwce frontowe, z mniej niż połową paliwa w zbiornikach podczas startu (napełniano tylko zbiorniki w płatach), w celu uzyskania lepszych osiągów.
Jak-9T thumb|left|Jak-9T Pod koniec 1942 postanowiono opracować wariant Jaka-9 z silnym uzbrojeniem strzeleckim dużego kalibru, po pozytywnych doświadczeniach z Jakiem-7-37 oraz z otrzymanymi z USA myśliwcami Bell P-39 Airacobra. Potrzeba takich samolotów uwidoczniła się zwłaszcza podczas walk pod Stalingradem; kaliber taki był szczególnie przydatny do zwalczania bombowców i samolotów transportowych, przeciw którym standardowe uzbrojenie często okazywało się niewystarczające. Mogło też służyć do zwalczania pojazdów opancerzonych (oznaczenie T rozwijane jest jako tankowyj – czołgowy lub tjażołyj – ciężki). Pojedynczy pocisk kalibru 37 mm trafiający w Messerschmitta Bf 109 powodował jego całkowite zniszczenie, a pociski przeciwpancerne tego kalibru przebijały dachy wież i przedziały silnikowo-przekładniowe czołgów niemieckich, co umożliwiło wykorzystanie Jak-9T do atakowania celów naziemnych.
Prototyp zbudowano w styczniu 1943, uzbrojony był w działko 37 mm NS-37 strzelające przez wał śmigła i jeden wkm. Działko miało zapas amunicji 32 naboje i proste przeziernikowe przyrządy celownicze, składające się z pierścienia i muszki. Dla zamocowania dłuższego działka przesunięto kabinę pilota o 40 cm do tyłu, a jego lufa wystawała z kołpaka śmigła na 16 cm. Ponieważ dłuższe serie nie były celne, z działka oddawano maksymalnie serie 2-3 strzałowe, a drugą funkcją wkm-u było wcześniejsze wstrzeliwanie się w cel pociskami smugowymi. W marcu 1943 ukończono badania państwowe i samolot skierowano do produkcji w zakładzie 153. Produkcję kontynuowano do lipca 1945 i zbudowano ich 2748. Miał on jedynie nieco słabsze osiągi od bazowego Jaka-9, a uzbrojenie okazało się efektywne w walce z samolotami i celami naziemnymi. Zwykle Jaki uzbrojone w ciężkie uzbrojenie wykorzystywano w mieszanych formacjach bojowych, pod osłoną Jaków-1 i Jaków-9 z działkami kal. 20 mm. Mimo początkowych planów zwiększenia zapasu paliwa, samoloty produkowano ze zbiornikami, jak w podstawowym wariancie Jaka-9.
Jak-9K thumb|Jak-9K Po opracowaniu udanego wariantu Jak-9T, jesienią 1943 podjęto prace nad jeszcze silniej uzbrojonym samolotem, z działkiem automatycznym kalibru 45 mm NS-45 (Jak-9K – krupnokalibiernyj – wielkokalibrowy). Był on zbliżony do Jaka-9T, jedynie z kołpaka śmigła wystawała na 36 cm lufa działka z hamulcem wylotowym. Pociski 45 mm zostawiały za sobą smugę świetlną, lecz z powodu oddziaływania odrzutu na samolot, istniały niewielkie możliwości korekcji ognia. Pomimo hamulca, odrzut był tak silny, że często doprowadzał do przecieków w instalacjach samolotu, mimo że serie ograniczano do 2-3 strzałów. Osiągi były nieco niższe od Jaka-9T. Mimo niedostatków, nowe uzbrojenie było na tyle potężne (jeden pocisk niszczył samolot lub samochód), że po badaniach prowadzonych od stycznia do kwietnia 1944, od kwietnia do lipca 1944 zbudowano 53 samoloty serii próbnej, które służyły jako niszczyciele czołgów oraz do walki z formacjami bombowymi. Jak-9K był używany do atakowania bombowców faszystowskich; Działo kal. 45 mm umożliwiało im skuteczne niszczenie samolotów bez wchodzenia w strefę ogniową obronnych karabinów maszynowych Heinkli i Junkersów. Jak-9K okazał się zbyt ciężki do starć z Messerschmittami; Zazwyczaj Jaki-9K działały wspólnie z Jakami-1 i Jak-7, które osłaniały je przed atakami wrogich myśliwców. Ponieważ jednak działko nie było do końca dopracowane, produkcji nie kontynuowano.
Jak-9R Jak-9R produkowano w wersjach rozpoznawczych krótkiego i dalekiego zasięgu, które różniły się od siebie wyposażeniem fotograficznym, uzbrojeniem oraz zapasem paliwa.
Jesienią 1943 przebudowano myśliwiec Jak-9 na wariant rozpoznawczy Jak-9R, przez instalację aparatu fotograficznego AFA-1M lub AFA-3S/50 w przedziale za kabiną pilota. Przechodził on badania od września do października 1943, zakończone pomyślnie. Samoloty Jak-9 przebudowywano na Jak-9R w warsztatach poszczególnych jednostek, w związku z czym liczba przebudowanych samolotów nie jest znana.
Drugą wersję Jaka-9R jako samolotu rozpoznawczego dalekiego zasięgu opracowano na bazie Jaka-9D. Miał on 4 zbiorniki paliwa o pojemności 584 l. Uzbrojenie stanowiło jedno działko 20 mm. Do sierpnia 1943 zbudowano 35 samolotów tej wersji w zakładzie nr 166 w Omsku.
Jak-9M Wersja Jak-9M odpowiadała w zasadzie wersji myśliwskiej Jak-9D, lecz różniła się kabiną przesuniętą o 40 cm do tyłu, podobnie jak w wersji Jak-9T. Zmiana ta była wprowadzona w celu większej unifikacji wersji, ułatwiającej produkcję modelu 9M lub 9T w zależności od potrzeb. Uzbrojenie stanowiło działko 20 mm i wkm, napęd początkowo stanowił ten sam silnik WK-105PF. Wprowadzono ponadto dalsze drobne ulepszenia, w tym wzmocniono poszycie skrzydeł, oraz poprawiono właściwości aerodynamiczne między innymi przez schowanie kółka ogonowego, zamontowano osłonę rury wydechowej. Wersję tę skierowano do produkcji w maju 1944 i do czerwca 1945 w zakładzie nr 153 zbudowano 4239 samolotów, przez co była to najliczniejsza odmiana Jaka-9.
Od października 1944, w związku ze zwiększeniem produkcji silników, do napędu tej wersji stosowano mocniejszy silnik WK-105PF2, używany wcześniej jedynie do napędu Jaka-3. Część samolotów Jak-9M (do jednej dziesiątej produkcji) ukończono w wariancie przystosowanym dla celów wojsk obrony powietrznej (PWO). Wyposażono je m.in. w radiopółkompas RPK-10. Ich osiągi były nieco lepsze, niż myśliwców frontowych, dzięki zmniejszeniu zapasu paliwa.
Jak-9DD W końcowym okresie wojny pojawiła się potrzeba myśliwców eskortowych o jeszcze większym zasięgu, niż wersja Jak-9D. W nowej wersji Jak-9DD (dalnego diejstwia – dalekiego działania) zastosowano 9 zbiorników paliwa o pojemności łącznej 845 l. Siedem z nich było pokrytych wykładziną zatykającą przestrzelenia od kul karabinowych. Wersja ta posiadała kabinę pilota przesuniętą 40 cm w tył. Uzbrojenie stanowiło jedynie działko 20 mm. Zastosowano na niej także lepsze wyposażenie radiowe i pilotażowe w postaci amerykańskiej radiostacji SCR-274N i radiopółkompasu. Przy prędkości przelotowej zasięg wynosił 2285 km (6 i pół godziny lotu, podobny zasięg wśród radzieckich myśliwców osiągnięto dopiero w Su-27). Od maja 1944 do września 1945 zbudowano 399 Jaków-9DD (próby państwowe prowadzono w lipcu i sierpniu 1944). Używane były głównie do eskortowania bombowców dalekiego zasięgu.