mały|Kanapa Freuda (2004) Psychoanaliza (od gr. ψυχη = „psyche”, „dusza” i ανάλυσις = „analiza”) – metoda poznania i leczenia człowieka, teoria psychopatologii i teoria pozwalająca wyjaśnić różne zjawiska społeczne i kulturowe. Została zapoczątkowana na przełomie XIX i XX wieku przez wiedeńskiego lekarza Sigmunda Freuda.
Psychoanaliza zainspirowała rozwój innych szkół terapii, a sama współcześnie funkcjonuje jako dziedzina złożona z wielu nurtów myślenia. Ta różnorodność dotyczy założeń na temat źródeł i patomechanizmu rozwoju zaburzeń psychicznych oraz sposobu prowadzenia analizy czy terapii. Wśród tych nurtów najczęściej wymienia się: psychologię ego, podejście oparte na teorii relacji z obiektem, Niezależną Szkołę Brytyjską i Nurt Francuski.
Historia pojęcia Sam termin „psychoanaliza” wywodzi się z lat współpracy Freuda z Josefem Breuerem. Ci dwaj wiedeńscy lekarze, próbując leczyć chorych metodą polegającą na odszyfrowywaniu sensu objawów traktowanych jako forma wyrazu nieświadomego życia psychicznego i uświadamianiu ich znaczenia pacjentowi, posługiwali się początkowo określeniem „metoda katartyczna” (od gr. katharsis = „oczyszczenie”) – w nawiązaniu do terminu znanego w teorii i praktyce dramatu greckiego. W liście do Freuda Breuer zaproponował mu, by na podstawie Króla Edypa Sofoklesa – tragedii określonej przez Friedricha Schillera mianem „tragicznej analizy” – nazwać wynalezioną przez nich obu metodę katartyczną „psychoanalizą”, albowiem oni obaj – podobnie jak Edyp zwalczył dręczącą Teby zarazę, tropiąc i wypowiadając prawdę – sprowadzili „histeryczne” objawy swej pacjentki do ich genezy tkwiącej w przeżyciu traumatycznym z wczesnych lat życia (list ten, przechowywany w Archiwum Freuda w Nowym Jorku, do dzisiaj nie został opublikowany w żadnym wydaniu jego korespondencji). Wyniki swych studiów Freud i Breuer opublikowali w 1895 roku w pracy pt. „Studien über Hysterie”.
Freud i Breuer, mimo że zastosowali w medycynie praktycznej teorię o istnieniu nieświadomego życia psychicznego, nie byli jednak właściwymi odkrywcami tej teorii. Samo pojęcie nieświadomości jest znacznie starsze – jego historia sięga do przyrodoznawcy Carla Gustava Carusa, filozofów Johanna Friedricha Herbarta, Arthura Schopenhauera i Friedricha Nietzschego. Spotkać je można również w dziełach Johanna Wolfganga Goethego i Fiodora Dostojewskiego. W formie jeszcze nieostrej pojęcie to pojawia się również w filozofii Eduarda von Hartmanna.
Zygmunt Freud jako pierwszy wprowadził pojęcie nieświadomości do psychologii, wynalazł on także metodę badania przejawów nieświadomego życia psychicznego – metodę swobodnych skojarzeń; wyniki zastosowania tej metody powiązał z modelem trzech instancji psyche, z teorią dynamiki popędowej (zasada rozkoszy) oraz z koncepcjami mającymi służyć wyjaśnieniu patologicznych odchyleń od tego ideału.
Podstawowe teorie psychoanalityczne Nie można stwierdzić, że psychoanaliza posiada jakąś jednolitą teorię zaakceptowaną przez wszystkie szkoły psychoanalityczne. Można jednak powiedzieć, że wszystkie szkoły psychoanalizy odnoszą się do zbioru podstawowych teorii opracowanych przez Freuda, czy to na zasadzie negacji, czy to rozwijając je lub przekształcając. Ten rdzeń teorii i pojęć psychoanalizy można zebrać w mniej więcej takim oto kanonie:
Model strukturalny aparatu psychicznego W swojej teorii metapsychologicznej Freud zaproponował dwa modele opisu struktury i funkcjonowania psychiki, zwane topikami (od gr. topos – miejsce). Pierwszy, model topograficzny, dzieli aparat psychiczny ze względu na dostęp treści do świadomości. Drugi, model strukturalny, opisuje go jako zbiór trzech dynamicznie oddziałujących na siebie instancji.
Pierwsza topika: model topograficzny Przedstawiony w Objaśnianiu marzeń sennych (1900) model topograficzny dzieli aparat psychiczny na trzy systemy (lub obszary):
Świadomość (niem. das Bewusste, skrót Bw.) – obejmuje myśli, uczucia i spostrzeżenia, z których zdajemy sobie sprawę w danym momencie. Jest to najmniejsza część aparatu psychicznego.
Przedświadomość (niem. das Vorbewusste, skrót Vbw.) – zawiera treści, które nie są aktualnie w polu świadomości, ale mogą zostać do niej łatwo przywołane wysiłkiem woli (np. wspomnienia). Działa jako cenzura, uniemożliwiając treściom nieświadomym swobodny dostęp do świadomości.
Nieświadomość (niem. das Unbewusste, skrót Ubw.) – jest najgłębszym i największym obszarem psychiki, zawierającym wyparte pragnienia, popędy, fantazje i wspomnienia, które są aktywnie niedostępne dla świadomości, ponieważ ich treść byłaby dla niej zagrażająca lub bolesna.
Treści nieświadome, mimo że wyparte, pozostają dynamiczne i dążą do powrotu do świadomości. Ich zniekształcone przejawy to według Freuda m.in. marzenia senne, czynności pomyłkowe (przejęzyczenia, gubienie przedmiotów) oraz objawy nerwicowe. System nieświadomości rządzi się własnymi prawami, określanymi jako proces pierwotny: charakteryzuje go brak logiki i sprzeczności, nie podlega kategorii czasu (treści z dzieciństwa są tak samo aktualne jak te z wczoraj), nie odnosi się do rzeczywistości zewnętrznej, jego energia swobodnie przemieszcza się z jednego wyobrażenia na drugie (mechanizmy kondensacji i przemieszczenia)Laplanche, Jean; Pontalis, Jean-Bertrand. Słownik psychoanalizy. Warszawa: W.A.B., 1996, s. 250–253..
Druga topika: model strukturalny W pracy Ja i to (1923) Freud uzupełnił model topograficzny o nową teorię, opisującą psychikę jako strukturę złożoną z trzech instancji: id, ego i superego. mały|Metafora góry lodowej ilustrująca aparat psychiczny Freuda. Widoczna część symbolizuje świadomość, a ukryta pod wodą nieświadomość, w której znajduje się id oraz nieświadome części ego i superego.
Id (niem. das Es, „to”) – jest najstarszą, pierwotną i całkowicie nieświadomą częścią osobowości, stanowiącą rezerwuar energii psychicznej. Jest siedliskiem popędów – życia (Eros) i śmierci (Tanatos). Id kieruje się zasadą przyjemności, dążąc do natychmiastowego zaspokojenia potrzeb i redukcji napięcia, bez względu na logikę czy realia świata zewnętrznego. Funkcjonuje zgodnie z logiką procesu pierwotnegoFreud, Zygmunt. Ja i To. Warszawa: Wydawnictwo KR, 1993, s. 10–13..
Ego (niem. das Ich, „ja”) – wyłania się z id w kontakcie ze światem zewnętrznym. Jest instancją odpowiedzialną za percepcję, myślenie, pamięć i działanie. Ego kieruje się zasadą rzeczywistości, starając się znaleźć realistyczne sposoby zaspokojenia popędów id, uwzględniając jednocześnie ograniczenia społeczne i moralne narzucane przez superego. Pełni rolę mediatora między impulsami id, wymaganiami superego a realiami świata. Funkcjonuje głównie w sferze świadomej i przedświadomej, ale jego mechanizmy obronne (np. wyparcie) są w dużej mierze nieświadomeMoore, Burness E.; Fine, Bernard D. Słownik psychoanalizy. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Interart, 1996, s. 230..
Superego (niem. das Über-Ich, „nad-ja”) – rozwija się jako ostatnia instancja, poprzez internalizację (uwewnętrznienie) norm moralnych, wartości i zakazów przekazywanych przez rodziców i społeczeństwo. Jego ukształtowanie jest ściśle związane z rozwiązaniem kompleksu Edypa. Superego składa się z dwóch podsystemów: sumienia (które karze za złe postępowanie, wywołując poczucie winy) oraz ja idealnego (które nagradza za dobre postępowanie, dając poczucie dumy). Dąży ono do moralnej doskonałości, hamując impulsy id, które są sprzeczne z przyjętymi normamiMoore, Burness E.; Fine, Bernard D. Słownik psychoanalizy. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Interart, 1996, s. 286–288..
Dwie zasady procesu psychicznego W teorii psychoanalitycznej funkcjonowanie aparatu psychicznego regulowane jest przez dwie fundamentalne zasady: zasadę przyjemności (niem. Lustprinzip) oraz zasadę rzeczywistości (niem. Realitätsprinzip)Freud, Sigmund. Poza zasadą przyjemności. Warszawa: PWN, 2000.. Ich dynamiczna relacja i konflikt leżą u podstaw rozwoju osobowości i powstawania objawów nerwicowych. Rozwój psychiczny polega na stopniowym przejściu od dominacji zasady przyjemności do dominacji zasady rzeczywistości. Nie oznacza to jednak całkowitego wyeliminowania tej pierwszej. Jak pisał Freud, ego „uczy się nie ulegać zasadzie przyjemności, lecz kierować się zasadą rzeczywistości”Freud, Sigmund. Poza zasadą przyjemności. Warszawa: PWN, 2000.. Zasada rzeczywistości nie znosi zasady przyjemności, lecz ją zabezpiecza, pozwalając na jej zaspokojenie w sposób, który nie prowadzi do konfliktu ze światem zewnętrznym i superego. Konflikt między tymi dwiema zasadami jest stałym elementem życia psychicznego i stanowi źródło wewnętrznych napięć, które leżą u podstaw nerwic i mechanizmów obronnych.
Zasada przyjemności Zasada przyjemności jest pierwotnym mechanizmem, który rządzi działaniem nieświadomości, a w szczególności instancji id. Jej celem jest natychmiastowe rozładowanie napięcia psychicznego, które powstaje w wyniku niezaspokojonych popędów. Dąży ona do unikania przykrości (niem. Unlust) i maksymalizacji przyjemności (niem. Lust), ignorując przy tym ograniczenia świata zewnętrznego i normy społeczne. Działanie tej zasady jest najbardziej widoczne u niemowląt, które domagają się natychmiastowego zaspokojenia potrzeb, a także w marzeniach sennych, gdzie nieświadome pragnienia realizują się w formie halucynacyjnej.
Zasada rzeczywistości Wraz z rozwojem jednostki i jej konfrontacją z realiami świata zewnętrznego wykształca się zasada rzeczywistości, która modyfikuje i ogranicza działanie zasady przyjemności. Jest ona domeną ego i polega na zdolności do odraczania gratyfikacji oraz poszukiwania realistycznych i społecznie akceptowalnych sposobów zaspokojenia popędów. Ego, kierując się tą zasadą, analizuje otoczenie, przewiduje konsekwencje działań i jest w stanie znieść frustrację wynikającą z odroczenia przyjemności w celu osiągnięcia długoterminowych korzyści.
Teoria popędów i libido Teoria popędów stanowi fundament psychoanalitycznego rozumienia motywacji ludzkiego zachowania. Według Freuda, popędy (niem. Trieb) są wrodzonymi, endogennymi siłami motywacyjnymi, które stanowią „miarę żądania dotyczącego wykonania pewnej pracy, które zostało postawione psychice w związku z jej powiązaniami z ciałem”Freud, S. (1915). Popędy i ich losy.. Libido oznacza energię psychiczną popędu seksualnego, napędzającą rozwój osobowości, zachowania i relacje z obiektamiMoore, B. E., Fine, B. D. (1996). Słownik psychoanalizy. Klasyczne pojęcia, nowe koncepcje. Warszawa: Oficyna Interart, hasło: Teoria libido.. Freud rozumiał libido w sensie ekonomicznym – jako siłę, którą można obsadzać wyobrażenia, obiekty lub własne „ja”Laplanche, J., Pontalis, J.-B. (1996). Słownik psychoanalizy. Warszawa: W.A.B., hasło: Libido.. Wyróżnił: libido narcystyczne – skierowane na własne „ja”, libido obiektowe – skierowane na osoby i rzeczy zewnętrzne. Rozwój libido przebiega fazowo: oralna, analna, falliczna, okres latencji i genitalna; zaburzenia w tym procesie (fiksacje, regresje) mogą prowadzić do neurozFreud, S. (1916–1917). Wstęp do psychoanalizy, wykłady XXI–XXVI.. W późniejszej teorii Freud przeciwstawił libido (energia Erosa, popędu życia) popędowi śmierci (Tanatos)Freud, S. (1920). Poza zasadą przyjemności. Warszawa: KR..
Teoria rozwoju indywiduum ludzkiego