Filaret (patriarcha Moskwy)

Filaret, imię świeckie Fiodor Nikiticz Romanow (ur. 1553 w Moskwie, zm. tamże) – patriarcha moskiewski i całej Rusi w latach 1609–1633, współwładca Rosji w latach 1613–1633.

Pochodził z rodziny Romanowów. Skoligacony z carem Fiodorem I, był jednym z kandydatów do sukcesji po nim, przegrał jednak walkę o władzę: po soborze ziemskim carem został Borys Godunow. Romanowowie nie zarzucili prób objęcia władzy, w efekcie czego Borys Godunow w 1600 r. podjął rozprawę z całym rodem. Fiodor, będący jego głową, został zmuszony do złożenia wieczystych ślubów mniszych w Monasterze Antoniewo-Sijskim; przyjął imię zakonne Filaret. Klasztor opuścił po pojawieniu się Dymitra Samozwańca I, którego poparł. W rewanżu został przez niego mianowany metropolitą rostowskim i jarosławskim. Niezadowolony ze swojej pozycji w otoczeniu Dymitra, przeszedł do obozu Wasyla IV Szujskiego i poparł zorganizowany przez niego zamach stanu. Po sukcesie przewrotu stronnictwo Romanowów początkowo wysuwało kandydaturę Filareta na tron carski; objęcie władzy przez duchownego było jednak niemożliwe. Nowy car Wasyl IV Szujski początkowo zamierzał powierzyć mu godność patriarchy moskiewskiego i całej Rusi, zmienił jednak zdanie w tym zakresie, nie będąc pewnym lojalności metropolity rostowskiego.

W październiku 1608 r. Filaret został wzięty do niewoli w Rostowie i przewieziony do obozu Dymitra Samozwańca II w Tuszynie. Formalnie będąc ciągle jeńcem, duchowny stał się faktycznym przywódcą obozu tuszyńskiego. Brał udział w opracowywaniu planu umowy zawartej z Polską 4 lutego 1610 r., zapowiadającej powołanie królewicza Władysława na tron carski. W maju 1610 z planem podpisanym w lutym udał się do polskiego obozu pod Smoleńskiem. Nie dotarł jednak do króla, gdyż grupa, w której się znajdował, została „odbita z niewoli” przez oddział wierny Szujskiemu i przewieziona do Moskwy, gdzie car udawał, że nie zdaje sobie sprawy, w jakiej roli Filaret podążał do polskiego obozu. W stolicy Filaret nadal propagował unię Rzeczypospolitej z Rosją, kierując się nienawiścią wobec Szujskiego. Po obaleniu Szujskiego rządzący Rosją bojarzy podjęli rozmowy z Zygmuntem III Wazą, zawierając 17 sierpnia 1610 porozumienie zakładające objęcie tronu przez Władysława. Filaret był członkiem poselstwa rosyjskiego, które prowadziło w obozie pod Smoleńskiem rozmowy z polskim królem. Odmówił także złożenia mu przysięgi na wierność i nie zgadzał się, by sam Zygmunt III został carem rosyjskim. W rezultacie razem z pozostałymi posłami został uwięziony. Przetrzymywany na zamku w Malborku, miał możliwość prowadzenia korespondencji i podejmowania gości, dzięki czemu doskonale orientował się w bieżącej sytuacji w Rosji. Wrócił do kraju w 1619, na mocy wymiany jeńców po podpisaniu rozejmu w Dywilinie w grudniu 1618. Jeszcze w tym samym roku został wybrany na patriarchę moskiewskiego i całej Rusi.

Od swojego powrotu do Moskwy Filaret współrządził Rosją ze swoim synem, carem Michałem Romanowem, de facto samodzielnie nakreślając kierunki polityki wewnętrznej i zagranicznej Rosji. Uporządkował sytuację w państwie po okresie Wielkiej Smuty, reformując administrację, system podatkowy i wojsko, dążąc do odbudowy i wzmocnienia systemu carskiego absolutyzmu. Jako patriarcha moskiewski i całej Rusi działał na rzecz ujednolicenia używanych w liturgii Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego obrzędów, zainicjował przegląd ksiąg cerkiewnych i druk ich poprawionych wydań. Współrządzenie krajem przez Filareta i Michała było jedyną w historii Rosji sytuacją, gdy najwyższe urzędy w Kościele i państwie równocześnie sprawowały osoby bezpośrednio ze sobą spokrewnione.

Życiorys Życie świeckie Pochodził z rodziny Romanowów, od 3 lutego 1547 r. skoligaconej z dynastią Rurykowiczów dzięki małżeństwu Anastazji Romanowej z Iwanem IV Groźnym. Był synem brata Anastazji, Nikity Romanowicza Zacharina-Koszkina i Eudoksji Aleksandrownej Gorbatej-Szujskiej (Barbara Iwanowna Gołowina-Chowrina byłą pierwszą żoną Nikity, ale małżeństwo było bezdzietne). Żonaty z Ksenią Iwanowną Szestową. Miał pięciu synów (Borysa, Nikitę, Michała, Lwa i Iwana) oraz córkę Tatianę (ur. 1592 r.). Tylko dwoje dzieci przeżyło okres dzieciństwa: córka i Michał – późniejszy car Rosji Michał I Romanow.

Po śmierci Fiodora I w związku z pokrewieństwem z władcą był jednym z kandydatów do sukcesji po nim. Jego zwolennicy propagowali historię, jakoby umierający car wskazał właśnie na niego jako następcę. Nie zdołał jednak przekonać do siebie większości członków dumy bojarskiej i stać się przywódcą opozycji przeciwko objęciu tronu przez Borysa Godunowa. W rezultacie wewnętrznych sporów między rywalizującymi o tron Romanowami i Mścisławskimi pozycja polityczna dumy została na tyle osłabiona, że inicjatywę przejął inspirowany przez patriarchę Hioba sobór ziemski, który przesądził o objęciu władzy przez Godunowa. W kwietniu 1598, jeszcze przed jego koronacją, Fiodor Romanow usiłował doprowadzić do objęcia tronu przez Symeona, ochrzczonego chana tatarskiego, a następnie wielkiego księcia twerskiego. Zdaniem bojarów duma mogłaby łatwo nim manipulować. O porażce tego projektu przesądziła antytatarska wyprawa Godunowa, który ogłaszając niebezpieczeństwo ze strony najeźdźców zdołał skonsolidować wokół siebie średnią szlachtę ruską oraz część bojarów. Kierowana przez Romanowów opozycja straciła wówczas wpływy.

Już po koronacji Godunowa Fiodor Romanow i jego zwolennicy prowadzili przeciwko władcy szeroką agitację, oskarżając go m.in. o zamordowanie carewicza Dymitra Iwanowicza, półtorarocznej córki Fiodora I Teodozji, a nawet samego cara. Opozycja związana z Romanowami podsycała zamieszki chłopskie na prowincji, jakie wybuchły na tle braku żywności. Jesienią 1600 car zdecydował się w związku z tym na rozprawę z całym rodem. Romanowa i jego braci Aleksandra, Michaiła i Wasyla oskarżono o próbę zamachu na jego życie przy pomocy „czarnoksięskich korzeni”. Zasiadający w dumie bojarskiej książęta, niezadowoleni z wcześniejszych wpływów Romanowów, zdaniem Skrynnikowa pomogli carowi się ich pozbyć. Godunow długo zastanawiał się nad dalszym losem uwięzionych. Ostatecznie Fiodor Romanow został zmuszony do rozwodu z żoną i wstąpienia do Monasteru Antoniewo-Sijskiego, gdzie pod przymusem złożył wieczyste śluby mnisze z imieniem Filaret. Jego żona w analogicznych okolicznościach została mniszką, z imieniem Marta. Trzej jego bracia zmarli na zesłaniu. Po kilku miesiącach od sądu nad Romanowami Borys Godunow polecił jednak złagodzić warunki, w jakich w klasztorze przebywał Filaret (Romanow), nakazując, by „nie zaznał biedy”. Początkowo osadzony w monasterze bojar pozostawał w silnej depresji, z czasem jego zachowanie uległo zmianie; w lutym 1605 Filaret (Romanow) wydawał się być przekonany, że odegra w przyszłości ważną rolę. Zdaniem D. Czerskiej, cytującej także wypowiedzi grupy historyków rosyjskich, pozwala to domniemywać, że brał udział w intrydze przygotowującej pojawienie się pierwszego Dymitra Samozwańca. Za głównego organizatora wystąpienia Samozwańca uważał Filareta Jerzy Ochmański. Andrusiewicz uważa tę tezę za nieprzekonującą.

Okres dymitriad W obozie Dymitra Samozwańca I i Wasyla Szujskiego W okresie I Dymitriady poparł Dymitra Samozwańca i został przez niego mianowany metropolitą rostowskim i jarosławskim. Gest ten miał przekonać Rosjan do przywiązania rzekomego Dymitra do prawosławia. Filaret uważał jednak, że jest przez Samozwańca niedoceniany (Romanowowie nie odgrywali większej roli w jego otoczeniu), toteż przeszedł do obozu Wasyla IV Szujskiego i poparł zorganizowany przez niego zamach stanu. Po sukcesie przewrotu stronnictwo Romanowów początkowo wysuwało kandydaturę Filareta na tron carski; objęcie władzy przez duchownego było jednak niemożliwe. Upadła również kandydatura jego syna Michała i 19 maja 1606 Duma Bojarska ogłosiła carem Szujskiego.

Nowy władca początkowo zamierzał powierzyć mu urząd patriarchy moskiewskiego i całej Rusi, wakujący po wygnaniu Ignacego. Szujski miał nadzieję, że w ten sposób Romanowowie pogodzą się z faktem, że to nie przedstawiciel ich rodziny zasiada na tronie. Przed objęciem godności Filaret został skierowany przez Szujskiego do Uglicza, w celu przewiezienia do Moskwy relikwii carewicza Dymitra Iwanowicza, uznanego za świętego prawosławnego. W czasie jego nieobecności w stolicy wybuchły rozruchy wymierzone przeciwko Szujskiemu, których prowodyrami mogły być osoby ze stronnictwa Romanowów. Zdaniem Czerskiej nie można wykluczyć udziału samego Filareta w ich organizacji. W rezultacie Szujski wycofał poparcie dla metropolity jarosławskiego i rostowskiego i doprowadził do wyboru na patriarchę metropolity kazańskiego Hermogena. Wśród innych powodów, które mogły skłonić cara do zmiany decyzji, wymienia się związki Filareta z rodem Szeremetiewów lub jego dawne poparcie dla Samozwańca. Intronizacja Hermogena odbyła się 3 lipca 1606. Po tej dacie Filaret opuścił Moskwę i wrócił do Rostowa, gdzie pozostał do jesieni. W ocenie Czerskiej Szujski popełnił poważny błąd polityczny, popierając kandydaturę Hermogena wbrew pierwotnym projektom.

W obozie Dymitra Samozwańca II W październiku 1608 r. Filaret został wzięty do niewoli w Rostowie i przewieziony do obozu Dymitra Samozwańca II w Tuszynie. Jego sytuacja była początkowo nieokreślona – pozostając teoretycznie jeńcem, był traktowany jak wybitny gość, co skłania Michaiła Hellera do wskazania, że być może przebywał on w Tuszynie z własnej woli. Zgodził się przyjąć godność patriarchy moskiewskiego i całej Rusi w opozycji do legalnie sprawującego ten urząd Hermogena, konsekwentnego zwolennika Wasyla Szujskiego. Nadanie Filaretowi tego urzędu, chociaż sprzeczne z procedurami kanonicznymi, wpisywało się w szersze starania Dymitra na rzecz utworzenia w Tuszynie alternatywnego ośrodka władzy świeckiej i duchownej, który miał następnie przenieść się do Moskwy. Niekanoniczny patriarcha przed wzięciem do niewoli jednoznacznie nazywał Samozwańca II heretykiem i złodziejem, doskonale zdawał sobie przy tym, że nie jest on ani synem Iwan Groźnego, ani Samozwańcem I. Dla celów politycznych zgodził się jednak uznać go za prawowitego cara. Z czasem wpływy Filareta w obozie tuszyńskim stały się na tyle znaczące, że zdaniem Andrusiewicza stał się on faktycznym liderem całego stronnictwa Samozwańca II. Opinię tę podziela Heller.

W tym samym okresie w Tuszynie znajdowało się wielu bojarów i przedstawicieli szlachty niechętnych Szujskiemu lub osób spokrewnionych z rodem Romanowów. Powstało stronnictwo, które opowiedziało się za podjęciem rokowań z polskim królem Zygmuntem III Wazą w sprawie objęcia tronu moskiewskiego przez jego syna Władysława. Filaret poparł ten projekt; pozostał w Tuszynie po ucieczce Samozwańca do Kaługi i brał udział w opracowywaniu planu umowy zawartej z Polską 4 lutego 1610, zapowiadającej powołanie Władysława na tron carski. Historycy polscy zgadzają się co do tego, że to niekanoniczny patriarcha wskazał kandydaturę niepełnoletniego Władysława. Zdaniem Andrusiewicza uczynił tak, gdyż zdawał sobie sprawę z faktu, że polski królewicz nigdy nie zdobędzie w Rosji szerokiego poparcia (podobnie zresztą jak jego ojciec). W maju 1610 z planem podpisanym w lutym udał się do polskiego obozu pod Smoleńskiem. Nie dotarł jednak do króla, gdyż grupa, w której się znajdował, została „odbita z niewoli” przez oddział wierny Szujskiemu i przewieziona do Moskwy, gdzie car udawał, że nie zdaje sobie sprawy, w jakiej roli Filaret podążał do polskiego obozu. W stolicy Filaret nadal propagował unię Rzeczypospolitej z Rosją, kierując się nienawiścią wobec Szujskiego.

Rokowania z Zygmuntem III i uwięzienie