Agresja ZSRR na Polskę i sytuacja jeńców wojennych po 17 września 1939 r. W wyniku agresji Związku Radzieckiego na Polskę, rozpoczętej 17 września 1939 roku, w rękach Armii Czerwonej znalazło się około 250 tysięcy polskich jeńców. Byli to żołnierze i oficerowie, którzy dostali się do niewoli w trakcie działań wojennych na Kresach Wschodnich lub zostali zatrzymani po ogłoszeniu kapitulacji poszczególnych oddziałów. Władze radzieckie nie uznawały ich statusu kombatanckiego, traktując ich często jako „wrogów ludu” i element kontrrewolucyjny.

Segregacja i obozy specjalne NKWD Większość szeregowych żołnierzy została zwolniona do domu lub przekazana Niemcom, natomiast oficerowie wojska, policjanci, funkcjonariusze służb mundurowych oraz przedstawiciele inteligencji zostali zatrzymani i poddani selekcji. NKWD (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych) utworzył dla nich sieć obozów specjalnych. Trzy główne ośrodki odosobnienia zlokalizowano w Kozielsku (dla oficerów wojska), Starobielsku (dla oficerów wojska) oraz Ostaszkowie (dla policjantów, żandarmów, funkcjonariuszy wywiadu i straży więziennej). Łącznie przetrzymywano w nich około 15 tysięcy osób, stanowiących elitę intelektualną i wojskową II Rzeczypospolitej.

Warunki w obozach i działalność operacyjna W obozach prowadzono intensywną pracę operacyjną i propagandową. Funkcjonariusze NKWD przesłuchiwali jeńców, gromadząc informacje o ich poglądach politycznych, przeszłości oraz stosunku do Związku Radzieckiego. Celem tych działań było wyłonienie osób gotowych do współpracy z komunistami. Zdecydowana większość osadzonych wykazała postawę patriotyczną i odmówiła kolaboracji, co w ocenie władz radzieckich czyniło ich „nierokującymi poprawy”. Warunki bytowe były trudne, choć lepsze niż w typowych łagrach – jeńcy mieli prawo do korespondencji z rodzinami (do wiosny 1940 roku), co później stało się ważnym dowodem w śledztwie katyńskim.