System obozów specjalnych NKWD: Kozielsk, Starobielsk i Ostaszków Po zakończeniu działań wojennych we wrześniu 1939 roku, władze ZSRR przystąpiły do organizacji systemu izolacji dla polskich jeńców, których uznano za szczególnie niebezpiecznych dla ustroju radzieckiego. Zarząd ds. Jeńców Wojennych NKWD utworzył trzy główne obozy specjalne, zlokalizowane w dawnych obiektach klasztornych, co miało ułatwić ich nadzór i odseparowanie od ludności cywilnej.
Kozielsk i Starobielsk – obozy oficerskie Obóz w Kozielsku (obwód smoleński) przeznaczono głównie dla oficerów Wojska Polskiego, w tym wielu rezerwistów będących w cywilu lekarzami, inżynierami, nauczycielami i prawnikami. Przetrzymywano tam około 4,5 tysiąca osób, w tym najwyższych rangą dowódców (kontradmirał Xawery Czernicki, generałowie). Z kolei obóz w Starobielsku (obwód woroszyłowgradzki, obecnie ługański) zgromadził blisko 4 tysiące oficerów, wśród których znajdowali się obrońcy Lwowa oraz kadra naukowa polskich uczelni. W obu miejscach NKWD prowadziło szczegółowe przesłuchania, starając się zwerbować agentów, jednak opór moralny jeńców był powszechny.
Ostaszków – obóz dla funkcjonariuszy służb mundurowych Największym i najcięższym obozem był Ostaszków (obwód kaliniński), położony na wyspie na jeziorze Seliger. Osadzono tam około 6,5 tysiąca osób, głównie funkcjonariuszy Policji Państwowej, Żandarmerii Wojskowej, Korpusu Ochrony Pogranicza, Służby Więziennej oraz pracowników wywiadu i sądownictwa. Więźniowie Ostaszkowa byli traktowani przez NKWD ze szczególną wrogością jako „oprawcy klasy robotniczej” i przedstawiciele aparatu przymusu II RP. To właśnie ta grupa została uznana za najbardziej nieprzejednany element, co w późniejszej decyzji katyńskiej przesądziło o ich losie.