Рацыяналі́зм (ад  — разумны)Словарь иностранных слов. — М.: «Русский язык», 1989. — 624 с. ISBN 5-200-00408-8 — кірунак у архітэктуры, які атрымаў найбольш інтэнсіўнае развіццё ў 1920-я — пачатку 1930-х гадоў, «спосаб мыслення, у якім дамінуюць лагічны пачатак і ўмозрыстыя канструкцыі»Власов В. Г. Рационализм, рационалистическое течение // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. VIII, 2008. — С. 67. Рацыяналізм у архітэктуры, паводле акадэмічнага вызначэння, уяўляе сабой «сукупнасць архітэктурных кірункаў 1-й паловы XX стагоддзя, якія імкнуліся да адпаведнасці архітэктуры сучасным уяўленням пра грамадства і мастацтва і сучасным дасягненням навукі і тэхнікі. Рацыяналізм складае асноўнае ідэйнае ядро сучаснай архітэктуры, якая з’яўлялася шырокім рухам міжнароднага значэння»Аполлон. Изобразительное и декоративное искусство. Архитектура. Терминологический словарь. — М.: НИИ теории и истории изобразительных искусств РАХ—Эллис Лак, 1997. — С. 499.

Асновай рацыяналізму ў архітэктуры з’яўляецца ідэалогія архітэктурнага рэалізму, якая фарміравалася ў другой палове XIX стагоддзя. Яна дазволіла адмовіцца ад пераймання гістарычных формаў і стыляў мінулага і паскорыла фарміраванне рацыянальных поглядаў на канструктыўныя і стылявыя інавацыі будаўніцтва.

Паводле тэорый «архітэктурнага рэалізму» Ганса Вільгельма Аўэра і Аўгуста Шмарзава, якія грунтуюцца на эстэтыцы і тэорыі паходжання розных відаў мастацтва, распрацаваных Готфрыдам Земперам, рэалізм у архітэктурным мысленні вызначаецца «спосабам прайгравання рэальнага аб’екта». Пры гэтым вядучай з’яўляецца арыгінальная «прасторавая канцэпцыя» як канкрэтны спосаб пазнання і адлюстравання ўласцівасцяў прасторы і часу. У далейшым гэтая тэорыя прывяла да ідэй архітэктурнага мадэрнізму. Таму тое, што цяпер лічыцца архітэктурнай тэорыяй «высокага мадэрнізму», было створана наступным пакаленнем (у асноўным народжаным у апошняй чвэрці XIX стагоддзя), хоць «многія з яе канцэптуальных асноў былі ўлоўлены архітэктурнымі рэалістамі 1880-х гадоў»Berry J. Duncan. Hans Auer and the Morality of Architectural Space. (PDF; 4,1 MB) // Deborah J. Johnson and David Ogawa (Hrsg.): Seeing and Beyond. Essays on Eighteenth- to Twenty-First-Century Art in Honor of Kermit S. Champa. — Berlin/New York: Peter Lang, 2005. — S. 149—184 .

Першыя вопыты рацыяналістаў Задоўга да ўзнікнення канструктывізму ў архітэктуры прынцыпы рацыянальнага праектавання распрацоўвалі французскія архітэктары школы мегаламанаў сярэдзіны і другой паловы XVIII стагоддзя: Э.-Л. Буле, Ж. Гандуэн, К.-Н. Леду. Тэарэтыкамі рацыяналізму, якія абагналі свой час, былі італьянец Карла Ладолі і французскі архітэктар і педагог Ж.-Н.-Л. Дзюран. У Расіі асновапаложнікам «рацыянальнай архітэктуры» быў Апалінарый Каэтанівіч Красоўскі.

У сферы архітэктуры ўсе будучыя рацыяналісты прайшлі праз неакласіку высокага мастацкага ўзроўню (школа І. В. Жалтоўскага). Многія рацыяналісты былі нядрэннымі мастакамі і графікамі, прычым самых розных кірункаў — ад стылістыкі «Свету мастацтва» да кубізму.

У 1920-я гады, ва ўмовах бурнай палемікі паміж кансерватыўнымі неакласікамі і наватарамі, рацыяналісты занялі сваю нішу значна раней за канструктывістаў і былі не такімі радыкальнымі, як апошнія.

Так, творчы лідар рацыяналізму М. Ладоўскі не адмаўляў цалкам напрацовак мінулага, як гэта рабілі правадыры канструктывізму. Наадварот, ён заклікаў вывучаць класічную спадчыну і ні ў якой меры не абмяжоўвацца толькі ўтылітарнай функцыяй праектуемага будынка.

Акрамя таго, галоўным пунктам у творчай праграме рацыяналізму было паняцце прасторы. М. Ладоўскі пісаў: «Архітэктура — мастацтва, якое аперуе прасторай». Ён адзначаў, што архітэктурна аформленая прастора (будынак) заўсёды асаблівым чынам успрымаецца чалавекам: псіхалагічныя асаблівасці ўспрымання таксама варта ўлічваць пры будаўніцтве.

У 1920 годзе адбылася выстава работ членаў Жыўскульптарха, якую можна назваць першым публічным выступленнем прыхільнікаў авангарда. Праекты Ладоўскага зрабілі яго неверагодна папулярным у творчым асяроддзі.

У 1921—1922 гадах вялася праца па фарміраванні творчай канцэпцыі рацыяналізму.

М. Ладоўскі — творчы лідар рацыяналізму. Абмайс

Калі канструктывісты групаваліся вакол братоў Весніных, то ў рацыяналізму абсалютным лідарам быў Мікалай Аляксандравіч Ладоўскі. Для выхавання «падрастаючага пакалення» архітэктараў М. Ладоўскі стварыў майстэрню Абмас (Аб’яднаныя майстэрні) пры ВХУТЭМАЙСе.

Абмас праіснавалі ўсяго тры гады (1920—1923), аднак менавіта тут былі зроблены першыя крокі па стварэнні наватарскай савецкай архітэктуры. Тут зусім па-іншаму навучалі майстэрству архітэктара. Так, была ўведзена спецыяльная дысцыпліна — «Прастора».

Ладоўскі лічыў, што архітэктар павінен мысліць аб’ёмна — прасторавай кампазіцыяй, эскізаваць не на паперы, а ў аб’ёме і толькі затым пераносіць адпрацаваную кампазіцыю на паперу. Увядзенне макетнага метаду праектавання дапамагала праяўляць фантазію і выпрацоўваць новыя прыёмы і сродкі мастацкай выразнасці.

АСНОВА — творчая арганізацыя рацыяналістаў На мяжы 1922—1923 гг. група аднадумцаў Ладоўскага ўжо склалася ў творчую арганізацыю. Арганізацыя была названа Асацыяцыяй новых архітэктараў (АСНОВА) (зарэгістравана 13 ліпеня 1923 года).

Заснавальнікамі арганізацыі з’яўляліся: сам М. Ладоўскі і яго калегі — прафесары М. В. Дакучаеў і У. Ф. Крынскі, студэнты А. Рухлядзеў, В. С. Баліхін і іншыя. У склад АСНОВА ў розны час уваходзілі такія выдатныя дзеячы мастацтва, як Лазар (Эль) Лісіцкі і Канстанцін Мельнікаў. У 1923 годзе старшынёй асацыяцыі з’яўляўся А. Ф. Лялейт.

АСНОВА неаднаразова прадпрымала спробы стварыць свой друкаваны орган. У 1926 годзе пад рэдакцыяй Л. Лісіцкага выйшаў першы і адзіны выпуск «Известия АСНОВА». Аднак з уласнай газетай нічога не атрымалася, і рацыяналісты публікавалі свае артыкулы ў часопісе «Строительство Москвы», у «Красной Ниве» і іншых выданнях.

1923—1926 гг. былі адзначаны палемікай паміж АСНОВА і АСА (аб’яднаннем канструктывістаў). Рацыяналісты вінавацілі сваіх апанентаў у «абмежаванасці».

У 1928 годзе адбываецца раскол АСНОВА. Прычынай паслужылі непераадольныя супярэчнасці паміж Ладоўскім і яго калегам В. Баліхіным, а таксама стварэнне Ладоўскім Аб’яднання архітэктараў-урбаністаў (АРУ).

Абвінавачанне ў «фармалізме» На пачатку 1930-х гадоў творчая атмасфера ў СССР стала больш жорсткай. Цяпер патрабаваўся не пошук новых формаў, а ўслаўленне дзяржавы. На змену авангарду прыйшоў неакласіцызм (гл. Сталінскі ампір).

Рацыяналістаў, як і канструктывістаў, абвінавацілі ў «буржуазным фармалізме». Рацыяналістам таксама прад’явілі абвінавачанне ў захапленні псіхааналізам, які не прызнаваўся ў СССР. М. Ладоўскі памёр у 1941 годзе, хоць ён быў аўтарам папулярнага павільёна метро «Чырвоныя вароты».

«Рэабілітацыя» рацыяналізму Да канца 1950-х імёны архітэктараў-рацыяналістаў перасталі замоўчвацца. Многія іх ідэі ў галіне горадабудаўніцтва былі ўспрыняты архітэктарамі перыяду «Адлігі».

Крыніцы

Літаратура

Иконников А. В. Архитектура Москвы. XX век. — М.: Московский рабочий, 1984. — 226 с. Хан-Магомедов С. О. Архитектура советского авангарда. В 2-х книгах. — М., Стройиздат, 1996—2001. Хан-Магомедов С. О. Рационализм — «формализм». — М.: Архитектура-С, 2007. — 496 с. — ISBN 978-5-9647-0127-9.

Катэгорыя:Архітэктурныя стылі Катэгорыя:Архітэктура савецкага авангарда Катэгорыя:Канструктывізм Катэгорыя:Рацыяналізм