80 Наваградскі полк стралкоў, Навагрудскі стралковы полк (80 пп) , пол. 80 pułk Strzelców Nowogródzkich— пяхотнае падраздзяленне войска Срэдняй Літвы і Другой Польскай Рэспублікі.

Фарміраванне і змены ў арганізацыі 10 ліпеня 1919 года тагачасны камандуючы Літоўска-Беларускім фронтам генерал-лейтэнант Станіслаў Шаптыцкі выдаў загад № 200/I аб фарміраванні Навагародскага (Навагрудскага) стралковага палка і батальёна яго ўзмацнення. Абедзве часткі былі арганізаваны ў Лідзе на базе батальёна падмацаванняў Літоўска-Беларускай дывізіі, афіцыйна дыслакаванай у Ваўкавыску. Камандзірам палка і камандзірам 1-га батальёна быў прызначаны падпалкоўнік Антоні Астанковіч, які раней камандаваў батальёнам падмацавання ў Ваўкавыску. Падпалкоўнік Астанковіч атрымаў гэты загад 11 ліпеня 1919 г. У той жа дзень батальён узмацнення быў перавезены чыгункай з Ваўкавыска ў Ліду .

26 ліпеня 1919 г. полк быў перавезены чыгункай у Баранавічы, дзе ўвайшоў у склад групы генерала Стэфана Макрэцкага.

Падпаручнік Антоні Малышка і 14 інструктараў засталіся ў Лідзе з задачай арганізаваць батальён падмацавання Навагрудскага стралковага палка. Затым батальён быў перакінуты ў Нясвіж, а пазней у Слонім.

2 жніўня 1919 года камандаванне палком прыняў палкоўнік Станіслаў Юзаф Кавальскі. Падпалкоўнік Астанковіч заставаўся камандзірам 1-га батальёна да 21 жніўня, калі быў пераведзены на пасаду этапнага камандзіра Баранавіцкага павета. Новым камандзірам 1-га батальёна стаў капітан Леон Гейбовіч.

У снежні 1919 года рэзервовы батальён палка быў размешчаны ў Нясвіжы .

Полк у баях за межы адроджанай Польскай дзяржавы 25 верасня 1919 года каля вёскі Філіпавічы полк прыняў баявое хрышчэнне. Таму нябесным заступнікам палка быў прызнаны Ладыслаў з Гельнёва, літургічнае ўшанаванне якога ў Каталіцкім касцёле адзначаецца 25 верасня.

18 снежня 1919 года полк прыбыў у Бабруйск, дзе на наступны дзень камандуючы фронтам генерал Станіслаў Шаптыцкі ўручыў камандзіру палка штандар, які быў падарункам ад Саюза крэсавых жанчын «Пагоня» з Вільні.

З-за свайго этнічнага складу, дзеля узмацнення польскага войска на далёкім іншаэтнічным тэатры дзеянняў полк быў скіраваны на Полаччыну. 25 снежня 1919 г. ў мястэчку Кублічы полк далучыўся да 2 Літоўска-Беларускай брыгады пад камандаваннем палкоўніка Чэслава Манчынскага . 7 студзеня 1920 г. падчас паспяховага рэйду на Чарсвяты загінуў першы салдат палка, шараговы Сафран Ілуковіч. 2 красавіка 1920 года камандаванне палком прыняў маёр Вінцэнт Руткевіч, прызначаны пераводам з Мінскага стралковага палка. Палкоўнік Кавальскі быў перададзены ў распараджэнне штаба Вярхоўнага Камандавання . У другой палове красавіка 1920 года да палка далучыўся 2 батальён капітана Тарасевіча, сфармаваны як рэзервовы батальён у Нясвіжы і ваколіцах. 21 мая 1920 г. камандаванне палком прыняў падпалкоўнік Казімір Рыбіцкі, былы камандзір Гродзенскага стралковага палка і часова выконваючы абавязкі камандзіра 1-й Літоўска-Беларускай брыгады.

Зіму 1919–1920 гадоў часткі палка правялі на фронце ад Полацка да Лепеля на поўнач ад лінніі Бярэзіны на паласе абароны 1 і 4 польскіх армій. З пачаткам наступу Чырвонай арміі пад кіраўніцтвам М. Тухачэўскага на Захад пачаліся праблемы. 14 мая полк на ратацыі паміж першай і другой лініяй патрапіў пад масіраваны наступ 15 арміі чырвоных, быў разбіты ў бітве пад Гарадцом (частка бітвы на Бярэзіне 1920). Адначасовы і хуткі ўдар чырвоных ад Полацка на Докшыцы, ад Ушачаў на Глыбокае і Докшыцы і ад Лепеля да Бягомля і Бярэзіно, негледзячы на спробу контракі, прывялі страты полком пярэдніх ліній абароны і гібелі чвэрці складу. Адступленне на наступную лінію абароны спапчатку было панічным, але сітуацыю ўдалося апанаваць.

Па прычынк вялікіх баявых стратаў у чэрвені 1920 года полк трохі змяніў этнічны склад. З Польшчы падышлі падмацаванні з рэзервовага батальёна 4-га пяхотнага палка легіёнаў у Кельцах і рэзервовага батальёна 17-га пяхотнага палка ў Жэшаве. Падмацаванне з Кельцаў было ўлучана ў склад 1 і 2 батальёнаў, а 3 батальён быў сфарміраваны з маршавага батальёна з Жэшава пад часовым камандаваннем лейтэнанта Караля Манцэвіча, а пазней капітана Дубінскага. Акрамя таго, з усяго палка атабралі рамеснікаў (цесляроў, кавалёў і г.д.) і арганізавалі тэхнічную роту. 20 чэрвеня 1920 года, абараняючы ўчастак ракі Чарніца, полк вытрымаў атаку пераўзыходзячых сіл Чырвонай Арміі .

5 ліпеня 1920 года ў Зарэцку 3 батальён быў акружаны бальшавіцкай кавалерыяй і «амаль упень выцяты». Тыя, хто выжыў, былі ўлучаны ў склад 1-га і 2-га батальёнаў. Капітан Дубінскі быў паранены на полі бою, як і камандзір 2 батальёна капітан Тарасевіч. Новым камандзірам 2 батальёна стаў маёр Уладзіслаў Азевіч. 17 ліпеня 1920 г. былі забітыя камандзір 1 батальёна капітан Леон Гейбовіч і камандзір 4 роты лейтэнант Францішак Мельніцкі. Камандаванне 1 батальёнам прыняў лейтэнант Раман Бялкоўскі.

У канцы ліпеня 1920 г. ў склад палка ўвайшоў маршавы батальён са Слоніма пад камандаваннем капітана Юзафа Кастко ў якасці 3-га батальёна. 31 ліпеня падпалкоўнік Рыбіцкі прыняў камандаванне 2-й Літоўска-Беларускай брыгадай . Камандзірам палка стаў маёр Азевіч. Пад націскам чырвоных, полк адступіў разам з польскім войскам пад Варшаву.

Доказам прынятых у палку "рыцарскіх" маральных ідэалаў можа служыць прыклад Рамана Бялкоўскага. 3 жніўня 1920 года ў Малкіні гэты паручнік скончыў жыццё самагубствам. Ен быў паранены ў нагу 1 жніўня, абараняючы Бранскі плацдарм. Паводле дадзеных следства матывам для самагубства стала абвінавачванне «нейкай асобы, што з такой ранай ён усё яшчэ можа змагацца». Камандаванне 1-м батальёнам прыняў лейтэнант Аляксандр Вальчак.

Пасля заканчэння Варшаўскай бітвы полк атрымаў сцяг з надпісам «Абаронцам Варшавы» .

17 жніўня 1920 г. камандаванне палком прыняў падпалкоўнік Баляслаў Васькевіч. Да сярэдзіны верасня 1920 года 2 батальёнам камандаваў палкоўнік Станіслаў Юзаф Кавальскі. У ноч з 8 на 9 верасня 1920 года ў баях у вёсцы Крушыняны бальшавікі захапілі ў палон параненага камандзіра 1 батальёна лейтэнанта Вальчака.

Перад бітвай на Нёмане была праведзена замена на пасадах камандзіраў батальёнаў. Першы батальён прыняў маёр Уладзіслаў Азевіч, другі — капітан Яўгеніюш Забаўскі, а трэці — капітан Ежы Дамброўскі з Гродзенскага стралковага палка.Паколькі полк фармальна і рэальна складаўся ў большасці з беларусаў (католікаў і праваслаўных) і палякаў - ураджэнцаў Віленшчыны, Наваградчыны і Полаччыны (кантраляваўся праз пастаўленых загадамі камандавання этнічных польскіх афіцэраў і падмацаванні) 8 кастрычніка 1920 г. полк прыняў удзел "бунце" і паходзе генерала Люцыяна Жалігоўскага на Вільню. Ен быў абвешчаны часткай войска Сярэдняй Літвы. Пачалася польска-літоўская вайна.

1 лістапада 1920 года падчас рэйду на вёску Віцюны быў забіты камандзір 1 роты, падпаручнік Генрык Кавецкі. 24 кастрычніка камандзір палка ўзнагародзіў яго Сярэбраным крыжам ордэна Virtuti Militari . 17 лістапада капітан Левандоўскі прыняў камандаванне 1 батальёнам. 30 лістапада, пасля ўступлення ў сілу перамір'я з Літвой, полк знаходзіўся на баявой лініі Скетэры-Кеймінцы-Вершулішкі - Верцюны, адбіваючы пастаянныя атакі літоўцаў на свае пазіцыі. 20 снежня полк быў заменены і праз тры дні ўвайшоў у Вільню .

Кавалеры Ордэна Віртуці Мілітары

Жаўнеры палка, узнагароджаныя Крыжам Ваеннага ордэна Virtuti Militari<br id="mwtg"><br><br><br> за вайну 1918–1920 гадоў Залаты крыж Падпалкоўнік Казімеж Яраслаў Рыбіцкі Сярэбраны крыж: шэраговы Юзаф (Іосіф) Арасім, Капрал Эдвард Бальцэржак, старэйшы шэраговы Вінцэнт Барачэўскі, нябожчык капітан Леон Гейбовіч, Сяржант Эрык Коларж, нябожчык падпаручнік Генрык Кавецкі, Капрал Казімір Казіёр, Капрал Вінцэнты Казімерчак, паручнік Станіслаў Перковіч , Уладзіслаў Пражмоўскі падпалкоўнік Казімеж Яраслаў Рыбіцкі , падпаручнік Антоні Руткоўскі, Сяржант Стэфан Радзевіч, Капрал Юзаф Макарэвіч, Старшы шэраговы Юліян Міхальчык, нябожчык падпаручнік Станіслаў Обрзуд, Капрал Юзаф Саламон, шэраговы Юзэф Спыхай нр. 4158, паручнік Юзэф Угрыновіч, старэйшы шэраговы Ян Вайнароўскі. Акрамя таго, Крыжам Харобрых былі ўзнагароджаны 31 афіцэр і 88 шэраговых, у тым ліку 27 двойчы, 8 тройчы і адзін чатыры разы. Крыжам Заслугі войска Сярэдняй Літвы былі ўзнагароджаны 18 афіцэраў і 28 шэраговых .

Мапы баёў палка

Полк у мірны час

Полк стала знаходзіўся ў Вільні да красавіка 1922 г. У кастрычніку 1921 года полк быў перайменаваны ў «80-ы Навагрудскі полк стральцоў» і ўлучаны ў склад 20-й пяхотнай дывізіі. Час ад часу полк пад камандаваннем маёра Мечыслава Каленскага-Яшкевіча пакідаў Вільню і займаў заставы і пазіцыі дзеля аховы польска-літоўскай дэмаркацыйнай лініі паміж Рудзішкамі і Рыконтамі.

12 красавіка 1922 года полк прыбыў у Слонім . Ён быў размешчаны ў раёне корпусу № IX. Казармы і гаспадарчая база палка ў Міжваеннай Польшчы знаходзіліся ў Слоніме.

19 мая 1927 г. міністр ваенных спраў, маршалак Польшчы Юзэф Пілсудскі, зацвердзіў 11 ліпеня як дату палкавога свята. Полк адзначыў сваё свята ў гадавіну атрымання загаду № 200/I падпалкоўнікам Антоніем Астанкевічам, камандуючым Літоўска-Беларускім фронтам.

Згодна з загадам Міністэрства ваенных спраў да Дэпартамента пяхоты з 1930 года аб увядзенні пяхотнай арганізацыі мірнага часу 80 пяхотны полк быў класіфікаваны як пяхотны полк III тыпу са станам, набліжаным да ваеннага. У ваенны час ён быў прызначаны для аперацый прыкрыцця і актыўнай абароны.

Штогод полк прымаў каля 1010 навабранцаў. Яго асабісты склад уключаў 68 афіцэраў і 2200 падафіцэраў і жаўнераў. Асабісты склад iарганізацыйная структура на сакавік 1939ПасадаЗванне, імя і прозвішчакіраўніцтва, гаспадарчыя і спецыяльныя пададзелыкамандзір палкапалк. Станіслаў ФядорчыкI намеснік камандзірападпалк. Мячыслаў Караль Гумкоўскіад'ютанткап. Францішак Доросстаршы лекармаер.др. Філіп Гловіньскімалодшы лекарпадпар. лек. Леон Караль Монэ (Monné)II намеснік камандзіра (квартэрмістр)маер Ян Шопаафіцэр па мабілізацыікап. адм. (пях.) Рамуальд Бубанамеснік афіцэра мабілізацыікап. Баляслаў Мазуркевічафіцэр адміністратыўна- матэрыяльныкап. Рудольф Тадэўш Вэберафіцэр па гаспадарцыкап. інт. Міхал Нівіньскіафіцэр па харчаваннівакасіяафіцэр табароўкап. таб. Радаслаў Шышлакапельмістрпадп. рэз. пдсц. Раман МіхальскіI батальенкамандзір батальенумаёр Браніслаў Шліхтенгеркамандзір 1 ротыкапт. Караль Вінцэнты Вітрубакамандзір узводупар. Тадэўш Грот- Вінклеркамандзір узводуппар. Ян Канты Рэруткакамандзір 2 ротыв.а. пар. Станіслаў Малкевічкамандзір узводупадп. Рэйнхальд Роберт Гоэрыккамандзір 3 ротыпар. Станіслаў Вясялоўскікамандзір узводупар Юзаф Уланкамандзір 1 роты кулямётаўкап. Чэслаў Крушэўскікамандзір узводупар. Ян Зыгмунт Фішэркамандзір узводуппар. Антоні ПадулкаII батальёнкамандзір батальёнумаёр Людвік Станіслаў Енджэйчыккамадзір 4 ротыпар. Станіслаў Слюсарчыккамандзір узводупадп. Ян Дэмбэккамадзір 5 ротыпар. Леон Краеўскікамандзір узводуппар. Францішак Маннкамадзір 6 ротыкап. Уладзіслаў Сташэўскікамандзір узводупар. Казімеж Залуцкікамадзір 2 роты кулямётаўпар. Анжэй Гурдаккамандзір узводупадп. Яўгені ПініньскіIII батальенкамандзір батальёнумаер Арнольд Яскоўскікамадзір 7 ротыкап. Януш Дамброўскікамандзір узводуппар. Збігнеў Генрык Гжыбоўскікамандзір узводупадп. Вацлаў Бухткамадзір 8 ротыкапт. Аляксандр Цесліцкікамандзір узводупар. Казімеж Аўгуст Ажэхоўскікамандзір узводуппар. Станіслаў Марыян Сорыскамадзір 9 ротыкапт. Зянон Віктар Саўкакамандзір узводупрар. Францішак Гарасонкамандзір 3 роты кулямётаўкапт. Караль Ян Бабрайкамандзір узводупар. Тэадор Дамброўскікамандзір узводупадпар. Мячыслаў Смална курсемаер Тадэўш Лело пар. адм (пях.) Эдмунд Фурманскіпар. Юзэф Бэндэрпадп. Зыгмунт Томаш Збуцкіпадп. Жыгмунт Караль Шыманскі80 акруга вайсковага прыстасавання „Навагрудак”камендант акругі ПВ капітан пяхоты Эміль Збоськамендант ПВ "Навагрудак" (PW Nowogródek)капітан пяхоты Юліян Пярэвіч

80-ы пяхотны полк у абароне Польшчы ў верасні 1939

Мабілізацыя