Кіта́б з Брыта́нскага музе́я — помнік татарска-мусульманскай пісьменнасці XIX стагоддзя, створаны на тэрыторыі былога Вялікага Княства Літоўскага. Рукапіс напісаны арабскім пісьмом пераважна на беларускай мове з пэўным дамешкам польскіх элементаў. Захоўваецца ў Брытанскім музеі ў Лондане пад інвентарным шыфрам Ms. OR. 13,020. Помнік з’яўляецца важнай крыніцай для вывучэння гістарычнай лексікалогіі, марфалогіі і рэлігійнага жыцця беларуска-літоўскіх татар.

Палеаграфічнае апісанне Рукапіс уяўляе сабой кнігу фарматам у аркуш (in folio). Ён налічвае 125 аркушаў, напісаных адэкватным, але не надта элегантным почыркам. Кніга захавалася не цалкам: пасля пятага і дзевяноста шостага аркушаў адсутнічаюць старонкі. Пазней, ужо пасля страты гэтых лістоў, уся рукапісная кніга была паслядоўна пранумаравана алоўкам з выкарыстаннем арабскіх (еўрапейскіх) лічбаў. Папера рукапісу мае даволі нізкую якасць і моцна пашкоджана плямамі, імаверна, ад вільгаці. Першыя дваццаць ці дваццаць пяць аркушаў маюць сляды інтэнсіўнага выкарыстання, у той час як другая палова кнігі захавалася ў значна лепшым стане. Памеры аркушаў складаюць 30 на 19 сантыметраў, а колькасць радкоў на старонцы вагаецца ад дваццаці да дваццаці пяці.

Датаванне помніка было ўстаноўлена дзякуючы вывучэнню вадзяных знакаў. На паперы прысутнічаюць філіграні папяровай фабрыкі Канстанціна Гандукова з Іваніна (Калужская губерня), якія зарэгістраваны пад нумарам 177 у каталогу рускіх вадзяных знакаў З. В. Участкінай. Дата вырабу формы для паперы пазначана як 1831 год, што сведчыць пра тое, што рукапіс не мог быць створаны раней за гэты час.

Змест Змест рукапісу з’яўляецца тыповым для жанру кітабаў у цэлым. Зборнік уключае разнастайныя апакрыфічныя легенды і анекдоты, «навуковыя» трактаты, інструкцыі па правільным чытанні Карана, а таксама пералічэнні і тлумачэнні рытуальных абавязкаў ісламу і іншыя падобныя тэмы.

Адным з самых значных тэкстаў зборніка з’яўляецца «Мірадж-намэ» — падрабязнае апавяданне пра начное ўшэсце прарока Мухамеда на неба. Гэты тэкст напісаны на скажонай стараасманскай (турэцкай) мове і суправаджаецца падрадковым інтэрлінеарным перакладам на беларускую мову. Акрамя таго, у рукапісе прысутнічае яшчэ некалькі невялікіх урыўкаў на турэцкай мове, а таксама шэраг цытат з Карана на скажонай арабскай мове, якія маюць паслядоўны пераклад на беларускую. Для зручнасці чытання арабскія фрагменты тэксту ў большасці выпадкаў падкрэслены зверху чорнымі або чырвонымі чарніламі.

Моўныя асаблівасці і лексіка Дэталёвае даследаванне лексікі Брытанскага кітаба было праведзена брытанскай даследчыцай Шырын Акінэр у 1973 годзе. Асноўнай мовай рукапісу з’яўляецца беларуская, аднак тэкст насычаны вялікай колькасцю рэлігійнай і побытавай тэрміналогіі арабскага, персідскага і турэцкага паходжання. Галоўнай асаблівасцю гэтага помніка з’яўляецца тое, што ўсходнія запазычанні цалкам інтэграваліся ў славянскую марфалагічную сістэму: яны скланяюцца і ўтвараюць новыя словы паводле правілаў беларускай граматыкі.

Утварэнне новых слоў адбывалася шляхам далучэння славянскіх суфіксаў да ўсходніх каранёў. Напрыклад, для абазначэння прыналежнасці да пэўнай групы выкарыстоўваўся суфікс -ін: к'афірін (ад [kāfir] — «няверны»). Для ўтварэння абстрактных назоўнікаў ужываўся суфікс -ства(-а): газейства (ад [ġāzī] — «ваяр за веру»). Жаночы род ад мужчынскага ўтвараўся пры дапамозе суфікса -ка: з'ахідка (ад [zāhid] — «набожная жанчына, аскетка»). Прыметнікі ўтвараліся з дапамогай суфіксаў -скі і -ні: байрамні (ад — «святочны»), шэйтанскі (ад [šayṭān] — «д’ябальскі»). Прыналежныя прыметнікі ад імён уласных і назоўнікаў утвараліся праз суфіксы -оў і -ін: іманова сэрца (ад [ʾīmān] — «сэрца веры»), Мусін (ад [mūsā] — «належыць прароку Мусе»). Для ўтварэння множнага ліку часта выкарыстоўваўся суфікс -ове: сехабейове (ад [ṣaḥāba] — «паплечнікі прарока Мухамеда»).

Пры скланенні ўсходніх слоў яны разглядаліся як назоўнікі мужчынскага або ніякага роду і змяняліся паводле адпаведнага славянскага тыпу скланення. Асабліва пашыраным было выкарыстанне канчатка -у ў родным і месным склонах (напрыклад, словы азаніц, паазаніц, алхамду), што стала амаль універсальным правілам для ўсёй гэтай групы лексікі.

У галіне фанетыкі даследчыкі адзначаюць цікавую эвалюцыю арабскіх слоў, якія трапілі ў мову беларускіх татар праз асманскае пасрэдніцтва. Тыповым з’яўляецца пераход арабскага гуку a праз асманскае e ў беларускае a (напрыклад, арабскае waqt > асманскае vakit > беларускае vacht). Аднак у Брытанскім кітабе выяўлена невялікая група слоў, дзе татары захавалі арыгінальнае арабскае вымаўленне гуку a, нягледзячы на тое, што ў турэцкай мове ён вымаўляецца як e (напрыклад, арабскае sabr перададзена як sabar, а не seber). Даследчыкі мяркуюць, што гэта з’яўляецца вынікам строгай каранічнай адукацыі, дзе правільнае арабскае вымаўленне старанна завучвалася на памяць.

Даследаванне помніка Кітаб з Брытанскага музея прыцягваў увагу многіх еўрапейскіх і беларускіх даследчыкаў. Розныя аспекты яго гісторыі, мовы і паходжання ўзгадваліся ў працах брытанскага ўсходазнаўца Г. М. Мерэдыт-Оўэнса і беларускага грэка-каталіцкага святара і даследчыка А. Надсана, якія апісалі літаратурную спадчыну татар. Філолаг А. К. Антановіч звяртаўся да гэтага рукапісу пры стварэнні сваёй манаграфіі па графіцы і арфаграфіі беларускіх арабскаграфічных тэкстаў. Турэцкія элементы слоўніка вывучаліся польскімі арыенталістамі А. Заянчкоўскім і А. Дубінскім. Найбольш поўны аналіз лексікі Брытанскага кітаба і яе адаптацыі да беларускай мовы быў зроблены брытанскай даследчыцай Шырын Акінэр у 1973 годзе і апублікаваны ў «Часопісе беларускіх даследаванняў».

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Кітабы Катэгорыя:Рукапісы Катэгорыя:Беларуская літаратура XIX стагоддзя Катэгорыя:Літаратурныя творы XIX стагоддзя Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары Катэгорыя:Брытанскі музей