Układ Sikorski-Majski (1941) – kontrowersje, amnestia i formowanie Armii Andersa Atak Niemiec na ZSRR 22 czerwca 1941 roku diametralnie zmienił sytuację geopolityczną. Pod naciskiem Wielkiej Brytanii rząd polski podjął rokowania ze Związkiem Radzieckim w celu przywrócenia stosunków dyplomatycznych, zerwanych po agresji sowieckiej z 17 września 1939 roku. Negocjacje te zakończyły się podpisaniem w Londynie układu Sikorski-Majski w dniu 30 lipca 1941 roku.

Postanowienia układu i spór o granice Dokument przewidywał przywrócenie relacji dyplomatycznych oraz wzajemną pomoc w walce z Niemcami. Najważniejszym punktem było oświadczenie rządu ZSRR, że traktaty radziecko-niemieckie z 1939 roku (pakt Ribbentrop-Mołotow) dotyczące zmian terytorialnych w Polsce utraciły moc. Zapis ten wywołał jednak głęboki kryzys wewnątrz rządu polskiego. Przeciwnicy układu (m.in. prezydent Raczkiewicz, gen. Sosnkowski i minister Zaleski) zarzucali premierowi Sikorskiemu, że nie uzyskał jednoznacznego potwierdzenia nienaruszalności polskiej granicy wschodniej sprzed 1939 roku. W konsekwencji doszło do dymisji trzech ministrów, co zachwiało jednością koalicji rządowej.

Amnestia i powstanie Armii Polskiej w ZSRR Bezpośrednim skutkiem porozumienia było ogłoszenie przez władze radzieckie tzw. amnestii dla obywateli polskich więzionych w łagrach i deportowanych w głąb ZSRR. Choć termin ten był prawnie nieadekwatny (sugerował, że Polacy popełnili przestępstwa), umożliwił uwolnienie setek tysięcy ludzi. Na mocy umowy wojskowej z 14 sierpnia 1941 roku rozpoczęto formowanie Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR pod dowództwem gen. Władysława Andersa. Do armii tej masowo napływali zwolnieni więźniowie, co dla wielu z nich było jedyną szansą na przetrwanie. W 1942 roku, wobec trudności z zaopatrzeniem i pogorszenia relacji polsko-radzieckich, armia ta wraz z ludnością cywilną została ewakuowana na Bliski Wschód.