ὑπέρ ()
hupér
przyimek (1.1) z dopełniaczem; przestrzennie nad, ponad (1.2) z dopełniaczem; przenośnie za, w obronie, na rzecz, w imieniu, dla; także o, w sprawie, co do (1.3) z biernikiem ponad, powyżej, poza, więcej niż przysłówek (2.1) nadmiernie, ponad miarę; orzecznikowo bardziej
(1.1) στῆ δ᾽ ἄρ᾽ ὑπὲρ κεφαλῆς καί μιν πρὸς μῦθον ἔειπεν.Homer, Ὀδύσσεια 23,4, „Μνημοσύνη. Ψηφιακή Βιβλιοθήκη της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας”, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. → Stanęła zaś nad jej głową i przemówiła do niej. (1.1) ὑπὲρ δὲ τῶν κήπων ὄρος κεῖται Βέρμιον οὔνομα.Herodot, Ἱστορίαι 8,138,3, „Μνημοσύνη. Ψηφιακή Βιβλιοθήκη της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας”, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. → Nad ogrodami zaś leży góra o nazwie Bermion. (1.1) ὑπὲρ τῶν μάλιστα λεωφόρων πυλέων τοῦ ἄστεος τάφον ἑωυτῇ κατεσκευάσατο.Herodot, Ἱστορίαι 1,187,1, „Μνημοσύνη. Ψηφιακή Βιβλιοθήκη της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας”, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. → Nad najbardziej uczęszczanymi bramami miasta zbudowała dla siebie grobowiec. (1.2) τὴν ἐς τοὺς πολέμους ὑπὲρ τῆς πατρίδος ἀνδραγαθίαν.Tukidydes, Ἱστορίαι 2,42,3, „Μνημοσύνη. Ψηφιακή Βιβλιοθήκη της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας”, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. → męstwo w wojnach w obronie ojczyzny. (1.2) κατηγοροῦντα καὶ ἀπολογούμενον ὑπὲρ αὐτοῦ.Arystoteles, Ῥητορική 1396a, „Μνημοσύνη. Ψηφιακή Βιβλιοθήκη της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας”, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. → oskarżając i występując w jego obronie. (1.2) ἑτέρους ὑπὲρ τῶν ὑμετέρων ἀγωνιεῖσθαι προθύμως.[Demostenes, Πρὸς τὴν ἐπιστολήν 11,21], „Μνημοσύνη. Ψηφιακή Βιβλιοθήκη της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας”, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. → inni gorliwie walczyli na rzecz waszych interesów. (1.3) καρπαλίμως ὑπὲρ οὐδὸν ἐβήσετο δώματος εἴσω.Homer, Ὀδύσσεια 7,135, „Μνημοσύνη. Ψηφιακή Βιβλιοθήκη της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας”, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. → szybko przeszedł przez próg do wnętrza domu. (1.3) τοὺς ὑπὲρ τετταράκοντα ἔτη.Ksenofont, Κύρου Ἀνάβασις 5,3,1, „Μνημοσύνη. Ψηφιακή Βιβλιοθήκη της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας”, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. → tych w wieku ponad czterdziestu lat. (1.3) ἱππέας δὲ ὑπὲρ τοὺς πεντακισχιλίους.Arrian, Ἀλεξάνδρου Ἀνάβασις 1,11,3, „Μνημοσύνη. Ψηφιακή Βιβλιοθήκη της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας”, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. → jeźdźców zaś ponad pięć tysięcy. (2.1) ἔρωτες ὑπὲρ μὲν ἄγαν ἐλθόντες οὐ εὐδοξία οὐδ᾽ ἀρετὰν παρέδωκαν ἀνδράσιν.Eurypides, Μήδεια 627–630, „Μνημοσύνη. Ψηφιακή Βιβλιοθήκη της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας”, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. → Miłości, gdy przychodzą ponad miarę, nie przynoszą mężczyznom ani dobrej sławy, ani cnoty. (2.1) διάκονοι Χριστοῦ εἰσιν; παραφρονῶν λαλῶ, ὑπὲρ ἐγώ.Michael W. Holmes (red.), The Greek New Testament: SBL Edition, 2 Kor 11,23, Society of Biblical Literature, 2010, Bible Gateway. → Sługami Chrystusa są? Mówię jak szalony: ja jeszcze bardziej.
(1.1-2) ὑπέρ + dopełniacz (1.1) przestrzennie ὑπέρ + dopełniacz → „nad, ponad”; przy ruchu z miejsca położonego wyżej może oznaczać „znad, z góry ponad czymś”, np. ὑπέρ τῶν ἄκρων κατέβαινον → „schodzili znad wzgórz / z wysokości” (1.2) ὑπέρ + dopełniacz osoby lub rzeczy → „za kimś lub czymś, w obronie kogoś lub czegoś, na rzecz kogoś lub czegoś”; np. μαχόμενος ὑπέρ ὑμῶν → „walcząc za was / w waszej obronie” (1.2) ὑπέρ + dopełniacz może oznaczać „w imieniu, zamiast”, np. ἐγώ λέξω καί ὑπέρ σοῦ → „ja przemówię także w twoim imieniu” (1.2) ὑπέρ τοῦ + bezokolicznik → „w celu…, aby…”, np. ὑπέρ τοῦ ταῦτα λαβεῖν → „w celu uzyskania tego / aby to otrzymać” (1.2) zwłaszcza u Demostenesa i późniejszych mówców ὑπέρ + dopełniacz może odpowiadać περί + dopełniacz → „o, w sprawie, co do”, np. φόβος ὑπέρ τοῦ μέλλοντος → „obawa o przyszłość” (1.3) ὑπέρ + biernik → przestrzennie „ponad, przez, poza”; przy liczbie, wieku, mierze lub stopniu → „ponad, więcej niż” (1.3) rzadko w znaczeniu czasowym ὑπέρ τὰ Μηδικά → „przed wojnami perskimi” (2.1) użycie bez rządu przypadkowego → „ponad miarę, nadmiernie”; orzecznikowo może oznaczać „bardziej”
ὑπέρτερος, ὑπέρτατος, ὕπερθεν, ὑπέρα, ὕπερος
por. sanskryckie upári „nad”, gockie ufar oraz staroangielskie ofer „nad”
w języku Homera występuje również forma ὑπείρ gdy ὑπέρ występuje po rzeczowniku, wskutek anastrofy przyjmuje postać ὕπερ
Henry George Liddell, Robert Scott, Henry Stuart Jones, A Greek-English Lexicon, wyd. 9, 1940, hasło „ὑπέρ”, Scaife ATLAS, Perseus Digital Library. Herbert Weir Smyth, A Greek Grammar for Colleges, §1697: „ὑπέρ”, Perseus Digital Library.