La discapacidá ye aquella condición so la cual ciertes persones presenten dalgún defectu físicu, mental, intelectual o sensorial qu'al llargu plazu afecten la forma d'interactuar y participar dafechu na sociedá."Convención Internacional Sobre los Derechos de les Persones con Discapacidad - Artículo 1. Propósitu. Páx. 4" , 30 de marzu de 2007).
La Convención Internacional sobre los Derechos de les Persones con Discapacidá,«Convención ONX» Fundación ONCE. Consultáu'l 2 d'avientu de 2012. aprobada pola ONX en 2006, define de manera xenérica a quien tien una o más discapacidaes como persona con discapacidá. En ciertos ámbitos, términos como "discapacitaos", "ciegos", "sordos", etc, entá siendo correutamente emplegaos, pueden ser consideraos despreciatibles o peyorativos, yá que pa delles persones dichos términos «etiqueten» a quien carez la discapacidá, lo cual interpreten como una forma de discriminación. Nesos casos, pa evitar conflictos de tipu semánticu, ye preferible usar les formes «persones con discapacidá», «persones sordes», «persones con movilidá amenorgada» y otros pol estilu, pero siempres anteponiendo «persones» como un prefixu, con cuenta de faer énfasis nes sos derechos humanos y el so derechu a ser trataos con igualdá.
Evolución de la perceición de la discapacidá La discapacidá ye una realidá humana percibida de manera distinta en distintos periodos históricos y civilizaciones. La visión que se-y dio a lo llargo del sieglu XX taba rellacionada con una condición considerada deteriorada respectu del estándar xeneral d'un individuu o del so grupu. El términu, d'usu frecuente, referir al funcionamientu individual ya inclúi discapacidá física, discapacidá sensorial, discapacidá cognitiva, discapacidá intelectual, enfermedá mental y dellos tipos d'enfermedá crónica.
Sicasí, la discapacidá como conceutu surde a partir del sieglu XX cuando empiecen a instituyise los principios de rehabilitación médica, empobinada a atender les secueles que dexó la primer guerra mundial na población, sicasí, ye dempués de la segunda guerra mundial qu'apaez el conceutu de discapacidá, una y bones los soldaos munches vegaes nun podíen recuperar la so vida previa a la guerra y riquíen una considerancia especial per parte del so gobiernu, estos eventos revelen que les primeres persones consideraes "con discapacidá" -nesi entós llamaos discapacitaos- fueron veteranos de guerra, magar enantes yá esistíen persones con discapacidá, estes nun yeren reconocíes como tales, sinón que se-yos daben otres denominaciones.
La evolución de la sociedá foi ameyorando dende los años 1980 y desenvolviéronse modelos sociales de discapacidá qu'añaden nueves apreciaciones al términu. Por casu, estremar ente una persona con discapacidá (en cuanto tien una habilidá menguada siendo oxetivamente menor que la de la media) y una persona con capacidaes distintes de les normales y que -anque nun representa nenguna ventaya o inconveniente- de cutiu ye consideráu un problema por cuenta de la actitú de la sociedá o'l fechu de que los estándares tán basaos en carauterístiques medies.
Estos cambeos d'actitú fixeron posible cambeos na comprensión de determinaes carauterístiques físiques qu'antes yeren consideraes como discapacidaes. Na década de los años 1960, por casu, les persones maniegues yeren vistes como persones con una anomalía, siendo obligaes a escribir cola mano derecha, ya inclusive dacuando hasta se-yos castigaba si nun lu faíen. Nos años 1980 acéptase esta cualidá como una carauterística física. Si determinaes ferramientes, como tisories o sacacorchos creyer pa persones diestres, una persona maniega va percibir a sigo mesma como una persona con discapacidá, yá que ye incapaz de realizar ciertes aiciones y precisa ayuda d'otres persones, perdiendo la so autonomía.
Tamién se diz qu'una persona tien una discapacidá si física o mentalmente tien una función intelectual básica llindada respectu de la media o anulada por completu.
Na sociedá actual esiste un enclín a afaer la redolada y los espacios públicos a les necesidaes de les persones con discapacidá, con cuenta d'evitar la esclusión social, pos una discapacidá percíbese como tal, en cuantes que la persona ye incapaz d'interactuar por sigo mesma cola so propia redolada.
Los tipos de discapacidá pueden ser:
Motriz- Referir a la perda o llimitación de dalguna persona pa movese. Visual- La perda de la vista o dificultá al ver con dalgún de los güeyos. Mental- Toma la llimitación del deprendimientu pa nueves habilidaes. Auditiva- Perda o llimitación del oyíu pa poder escuchar.
Dalgunes de les causes de la discapacidá pueden ser:
Causes sociales y contextuales- Guerres y conflictos armaos, accidentes Causes sanitaries- casos de discapacidá rellacionaos con enfermedaes infeicioses y parasitarias, defectos nutricionales y problemes de salú relativos al desenvolvimientu del fetu y el partu, defectos conxénitos, enfermedaes cróniques y tumores malinos Causes ambientales- Estes causes entienden problemes de contaminación ambiental y los sos efeutos na salú, como por casu l'usu irracional de plaguicidas nos cultivos qu'aumenten los riesgos de defectos y discapacidaes na Rexón.
Definiciones y enfoques La Clasificación Internacional del Funcionamientu, de la Discapacidá y de la Salú (CIF) de la Organización Mundial de la Salú, estrema ente les funciones del cuerpu (fisiolóxicu o psicolóxicu, visión) y les estructures del cuerpu (pieces anatómiques, güeyu y estructures rellacionaes). La debilitación n'estructura o la función corporal defínese como participación de l'anomalía, del defectu, de la perda o d'otra esviación significativa de ciertos estándares xeneralmente aceptaos de la población, que pueden fluctuar nun ciertu plazu. L'actividá defínese como la execución d'una xera o d'una aición. El CIF numbera 9 amplios dominios del funcionamientu que pueden trate afeutaos:
Aprendiendo y aplicando conocimiento Tarea y demandes xenerales Comunicación Movilidá Curiáu en sí mesma Vida doméstica Interaiciones y rellaciones interpersonales Árees importantes de la vida Vida de la comunidá, social y cívica
La introducción al CIF indica qu'una variedá de modelos conceptuales propúnxose pa entender y p'esplicar la discapacidá y el funcionamientu, qu'intenta integrar a ellos. Esisten dos modelos de ver la discapacidá en sí. El modelu social y el modelu médicu.
Enfoque social
L'enfoque social de la discapacidá considera l'aplicación de la "discapacidá" principalmente como problema social creáu y básicamente como cuestión de la inclusión completa de los individuos en sociedá (la inclusión, como los derechos de la persona con discapacidá).
Nesti enfoque la discapacidá, ye una coleición complexa de condiciones, munches de les cuales son creaes pol ambiente social, razón pola cual la xerencia del problema requier l'aición social y ye responsabilidá coleutiva de la sociedá faer los cambeos ambientales necesaries pa la participación completa de la persona con discapacidá en toles árees de la vida La mayor desigualdá dar na desinformación de la discapacidá que tien enfrente les persones ensin discapacidá y el nun saber cómo desendolcase cola persona discapacitada, llogrando un distanciamientu ensin querer. La sociedá tien d'esaniciar les barreres pa llograr la equidad d'oportunidaes ente persones con discapacidá y persones ensin discapacidá. Pa llograr esto, tenemos les teunoloxíes de sofitu.
Nun contempla la discapacidá como un problema individual, sinón como daqué dau poles llimitaciones que pueda tener una persona y les munches barreres que llevanta la sociedá. Esto ye lo que causa la desigualdá social con persones ensin discapacidá.
Enfoque del comportamientu interpersonal Nel aspeutu médicu ver a la discapacidá como una enfermedá, causando direutamente un defectu, el trauma, o la otra condición de la salú que polo tanto requier l'asistencia médica sostenida apurrida so la forma de tratamientu individual polos profesionales.
"Ye un términu xenéricu qu'inclúi déficits, llimitaciones na actividá y restricciones na participación. Indica los aspeutos negativos de la interaición ente un individuu con una condición de salú y los sos factores contextuales"
La discapacidá ye un problema individual y significa que la persona ye minusválida. Ye "sanamientu empobináu", o l'axuste y el cambéu del comportamientu del individuu que conduciríen a "cuasi curen" o sanamientu eficaz. Nel enfoque médicu, l'asistencia médica vese como'l puntu principal, y nel nivel políticu, la respuesta principal ye la de la política de cambéu o Reforma de la salú. L'enfoque col cual la persona con discapacidá ye tomada pola sociedá ye bien importante.
Modelos de discapacidá L'Institutu Interamericano del Neñu de la Organización d'Estaos Americanos (OEA) publicó un trabayu en 2001, nel que plantega la evolución del conceutu de discapacidá dende'l sieglu XVII, según los siguientes modelos:
Modelu preformista o negativista
Esti modelu establez que los defectos formar nel individuu como designio divín desque esti yera concebíu y les persones que presentaben dalguna discapacidá yeren veneraos o segregaos, dependiendo de la visión de cada cultura. Tal modelu prevaleció hasta'l sieglu XVII.
Modelu predeterminado médicu
Estender dende'l sieglu XVII hasta fines del sieglu XIX. Considerábase que les discapacidaes teníen orixe biomédico, de tal manera que yeren consideraos como una enfermedá que tenía de ser curada, sicasí, aquellos qu'a pesar de los tratamientos nun llograben una meyora yeren recluyíos n'asilos o manicomios.
Modelu interaccionista o estructuralista
Empieza a desenvolvese'l conceutu de desventaxa y a enfatizarse los factores ambientales. Nesti periodu enllántase la normalización na educación. Reconozse'l valor de la prevención pa esaniciar les barreres físicu y estructural.
Modelu inclusivu de los derechos humanos
Anguaño esti modelu ye'l que prevalez y reconoz que tou individuu ensin importar la so discapacidá tien derechos humanos que tienen de ser respetaos.
Modelu biopsicosocial El modelu biopsicosocial ye un modelu participativu de salú y enfermedá que considera al individuu un ser que participa de les esferes biolóxiques, psicolóxiques y sociales.
Modelu de la diversidá funcional
Discapacidá física: Esta ye la clasificación que cunta coles alteraciones más frecuentes, que son secueles de poliomielitis, mancadura medular (parapléxicu o cuadripléjico ) y amputaciones.
Discapacidá intelectual: Carauterízase por un amenorgamientu de les funciones mentales cimeres (intelixencia, llinguaxe, aprendizaxe, ente otros), lo mesmo que de les funciones motores. Esta discapacidá toma toa una serie d'enfermedaes y trestornos, dientro de los cualos alcuéntrase'l retrasu mental, el síndrome Down y el paralís cerebral.
Discapacidá psíquica: Les persones sufren alteraciones neurolóxiques y trestornos cerebrales.
Discapacidá sensorial: Entiende a les persones con defectos visuales, a los sordos y a quien presenten problemes na comunicación y el llinguaxe.
N'España, el procedimientu pa la reconocencia de la discapacidá regular por Real Decretu 1971/1999, de 24d'avientu (publicáu en BOE de 26 de xineru de 2000). Inclúi un baremu por "factores sociales", pero falta por desenvolver cuálos son los recursos específicos pal dichu coleutivu de Discapacitaos colos Factores Sociales. Esta visión acomuñar a un modelu médicu de la discapacidá.