Паўно́чна-Захо́дні аддзе́л Імпера́тарскага Ру́скага геаграфі́чнага тавары́ства () — навуковае і даследчае аб’яднанне ў структуры Імператарскага Рускага геаграфічнага таварыства (ІРГТ), якое дзейнічала ў Вільні з 1867 па 1876 год і пазней, пасля аднаўлення, з 1910 па 1914 год. Аддзел займаўся вывучэннем геаграфіі, статыстыкі, гісторыі і этнаграфіі Паўночна-Заходняга краю (Беларусі і Літвы).

Перадумовы і стварэнне Ініцыятыва стварэння аддзела належала папячыцелю Віленскай навучальнай акругі І. П. Карнілаву. Яго ідэя была цесна звязана з палітыкай русіфікацыі і дэпаланізацыі краю, якая праводзілася пасля падаўлення паўстання 1863—1864 гадоў. Улетку 1866 года ІРГТ атрымала запыт ад генерал-губернатара К. П. Каўфмана з прапановай пачаць экспедыцыю ў рэгіёне, аднак Каўфман не бачыў неабходнасці ў стварэнні асобнага пастаяннага аддзела, паколькі Паўночна-Заходнія губерні, на яго думку, не з’яўляліся «францірам» імперыі ў адрозненне ад Каўказа ці Сібіры.

Сітуацыя змянілася ў кастрычніку 1866 года, калі Каўфмана змяніў новы генерал-губернатар Э. Т. Баранаў. І. П. Карнілаў накіраваў новы зварот, у якім прама ўказваў, што Паўночна-Заходні аддзел павінен замяніць сабой Віленскую археалагічную камісію пры Віленскім музеі старажытнасцей. На думку Карнілава, гэтая камісія была «польскай арганізацыяй», якую не кантралявалі імперскія ўлады, і для замацавання палітыкі «аднаўлення рускасці» яе неабходна было ліквідаваць і замяніць структурай ІРГТ.

26 лютага 1867 года імператар Аляксандр II зацвердзіў палажэнне аб стварэнні Паўночна-Заходняга аддзела ІРГТ, а ў чэрвені таго ж года адбыўся яго першы агульны сход. Падчас распрацоўкі статута ўзнікла спрэчка наконт членства: І. П. Карнілаў хацеў абмежаваць прыём у аддзел выключна асобамі рускага паходжання, аднак сакратар ІРГТ барон Остэн-Сакен (балтыйскі немец) настаяў на тым, што членства павінна быць адкрытым для ўсіх, хто здольны ўнесці ўклад у навуковае вывучэнне рэгіёна, згодна з агульным статутам таварыства.

Структура і кіраўніцтва У складзе аддзела дзейнічалі чатыры секцыі: фізіка-матэматычная, статыстычная, этнаграфічная і археалагічная. Старшынёй этнаграфічнай секцыі быў абраны віленскі протаіерэй В. І. Гамаліцкі, а археалагічнай — вядомы гісторык і этнограф Я. Ф. Галавацкі.

У дзейнасці аддзела актыўны ўдзел бралі мясцовыя і прыезджыя даследчыкі культуры і гісторыі, сярод якіх былі Н. А. Дзмітрыеў, П. В. Шэйн, А. М. Семянтоўскі, Ю. Ф. Крачкоўскі, І. І. Насовіч, П. А. Бяссонаў, І. Я. Спрогіс і І. А. Катовіч.

Дзейнасць у 1867—1876 гадах У першае дзесяцігоддзе свайго існавання аддзел праводзіў актыўную збіральніцкую, выдавецкую і экспедыцыйную працу. Сярод агульных праектаў арганізацыі былі стварэнне сеткі метэаралагічных станцый у губернях і правядзенне аднадзённага перапісу ў Вільні ў 1874 годзе.

Пры непасрэднай падтрымцы і ўдзеле членаў аддзела ў гэты перыяд былі выдадзены фундаментальныя працы па беларускай этнаграфіі і лінгвістыцы. Сярод іх «Слоўнік беларускай гаворкі» (1870), «Беларускія песні» і «Зборнік беларускіх прыказак» (1874) І. І. Насовіча, «Збор песень, казак, абрадаў і звычаяў сялян Паўночна-Заходняга краю» Н. А. Дзмітрыева (1869), «Беларускія песні» П. А. Бяссонава (1871), «Этнаграфічны агляд Віцебскай губерні» А. М. Семянтоўскага (1872) і даследаванне Ю. Ф. Крачкоўскага пра побыт заходнерускага селяніна (1874).

У 1867—1868 гадах па лініі аддзела і цэнтральнага ІРГТ этнограф С. В. Максімаў здзейсніў маштабную экспедыцыю па беларускіх землях (Магілёўскай, Гродзенскай, Мінскай, Віцебскай і Віленскай губернях) для вывучэння мясцовых дыялектаў і вызначэння этнічных межаў беларусаў з суседнімі народамі. З 1869 па 1872 год этнограф Ю. Кузняцоў праводзіў аналагічнае даследаванне сярод літоўцаў Ковенскай, Віленскай і Сувалкаўскай губерняў.

Аддзел надаваў вялікую ўвагу этнічнаму картаграфаванню рэгіёна. У пачатку 1869 года на пасяджэнні кіраўнікоў статыстычных камітэтаў Паўночна-Заходніх губерняў у Вільні абмяркоўваўся праект стварэння атласа краю з шасці карт, уключаючы этнаграфічную. Аднак гэты праект не быў рэалізаваны. У снежні 1872 года член аддзела А. Д. Сталыпін (бацька будучага прэм’ер-міністра Расійскай імперыі П. А. Сталыпіна) прапанаваў дапамагчы цэнтральнаму ІРГТ у падрыхтоўцы этнаграфічнай карты Еўрапейскай Расіі. 15 снежня 1872 года на сходзе пад старшынствам Я. Ф. Галавацкага і з удзелам А. Д. Сталыпіна, І. А. Катовіча, Ф. Я. Піліпава, П. М. Салтыкова, Я. П. Сцеблін-Каменскага і М. І. Чаглакова было прынята рашэнне пра ўдзел у гэтым праекце. Была створана камісія, якая планавала пашырыць праект да васьмі карт (сучасная этнаграфія, гісторыя, археалогія і рэлігія), але з-за недахопу сродкаў праца засяродзілася толькі на этнаграфічнай карце і вызначэнні ў першую чаргу літоўскіх этнічных межаў.

Заняпад і дзейнасць Літоўска-латышскай камісіі Пасля ад’езду ў 1868 годзе І. П. Карнілава ў Санкт-Пецярбург аддзел страціў свайго галоўнага ідэалагічнага лідара. Да сярэдзіны 1870-х гадоў актыўная дзейнасць арганізацыі паступова сышла на нішто, і з 1876 года аддзел фактычна спыніў сваю працу, хаця фармальна заставаўся ў афіцыйных рэестрах Віленскай губерні да 1891 года.

Нягледзячы на заняпад мясцовага аддзела, даследаванні рэгіёна працягваліся цэнтральным ІРГТ. У 1880-я гады лінгвіст Э. А. Вольтэр праводзіў экспедыцыі па Паўночна-Заходнім краі, вывучаючы латышоў і літоўцаў. З ростам цікавасці да балцкіх народаў у 1893 годзе пры этнаграфічным аддзяленні ІРГТ у Пецярбургу была створана спецыяльная Літоўска-латышская камісія пад кіраўніцтвам У. І. Ламанскага. Яна распрацоўвала праграмы для экспедыцый, збірала тапаніміку і фальклор, а таксама планавала выданне этнаграфічных карт.

Аднаўленне дзейнасці (1910—1914) У 1910 годзе намаганнямі Віленскага генерал-губернатара У. М. Троцкага і папячыцеля Віленскай навучальнай акругі У. А. Папова Паўночна-Заходні аддзел быў афіцыйна адноўлены.

У другі перыяд свайго існавання аддзел засяродзіў сваю ўвагу амаль выключна на даследаванні ўсходняй часткі краю і беларускага насельніцтва. У гэты час беларусы паступова перасталі ўспрымацца як нецікавая і адсталая галіна рускага народа. Прыярытэтамі аддзела сталі публікацыя беларускага фальклору, укладанне слоўніка беларускіх цыган і вывучэнне валасных судоў праз прызму звычаёвага права.

Да пачатку Першай сусветнай вайны аддзел паспеў выдаць чатыры тамы сваіх прац — «Запіскі Паўночна-Заходняга аддзела ІРГТ» (), якія былі амаль цалкам прысвечаны беларускім землям. Актыўны ўдзел у працы адноўленай арганізацыі бралі даследчыкі Ф. А. Кудрынскі і Дз. І. Даўгяла.

З пачаткам вайны ў 1914 годзе дзейнасць аддзела была канчаткова спынена.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Гісторыя геаграфіі Катэгорыя:Навука ў Расійскай імперыі Катэгорыя:Гісторыя Вільні Катэгорыя:З’явіліся ў 1867 годзе Катэгорыя:Зніклі ў 1914 годзе