Józef Andrzej Szeryński, właśc. Szenkman lub Szynkman (ur. 8 listopada 1893, zm. 23 stycznia 1943 w Warszawie) – podinspektor Policji Państwowej, od 1940 roku kierownik Żydowskiej Służby Porządkowej (ŻSP) getta warszawskiego.

Życiorys

Działalność w okresie międzywojennym Pochodził z rodziny żydowskiej. Niejasne jest kiedy przyjął chrzest i zmienił nazwisko, prawdopodobnie nastąpiło to po 1919 roku. Przez mieszkańców getta był później oskarżany o antysemityzm.

Ukończył 7 klas gimnazjum, służył w Armii Imperium Rosyjskiego. Od 1920 roku był funkcjonariuszem polskiej Policji Państwowej, w tym samym roku został awansowany do stopnia komisarza. Rok później awansowany nad nadkomisarza. W 1922 roku wszedł w skład delegacji tworzącej Policję Państwową na Śląsku. 1 listopada 1923 roku objął funkcję kierownika Oddziału Informacyjnego przy Wojewodzie Śląskim oraz Śląskiego Urzędu Policji Politycznej, funkcję tę pełnił do 31 stycznia 1924 roku. Następnie pełnił służbę w Komendzie Głównej Policji Państwowej. W 1925 roku pełnił służbę w Wydziale V Komendy Głównej PP, a w 1929 roku w Wydziale I KG PP.

W kwietniu 1929 roku został mianowany kierownikiem Referatu Prasowego Komendy Głównej Policji Państwowej, stając się de facto pierwszym rzecznikiem prasowym polskiej policji. W styczniu 1931 roku został awansowany na podinspektora. W maju 1935 roku objął stanowisko oficera inspekcyjnego Komendy Wojewódzkiej PP w Lublinie, funkcję tę pełnił do wybuchu II wojny światowej.

Był członkiem Obozu Zjednoczenia Narodowego. Według dziennika „Dobry Wieczór” był stałym gościem kawiarni „Ziemiańska”, informacje te potwierdza w swoich wspomnieniach także Stanisław Adler.

Publikował artykuły łamach prasy policyjnej, m.in. w czasopiśmie „Przegląd Policyjny” oraz w „Gazecie Policyjnej Państwowej” (w 1919 roku, jeszcze pod nazwiskiem Szenkman). Artykuły jego autorstwa dotyczyły m.in. historii Policji Państwowej, regulacji prawnych oraz opisów technik działań policjantów. Na łamach „Polski Zbrojnej” publikował pod inicjałami J.S. serię reportaży z podróży po Bałkanach.

Działalność w okresie okupacji niemieckiej Lata 1939–1941 Po kampanii wrześniowej powrócił do Warszawy. W początkowym okresie okupacji niemieckiej pracował jako pracownik biurowy. 26 października 1940 roku oficjalnie objął stanowisko kierownika Żydowskiej Służby Porządkowej w getcie warszawskim. Kandydaturę Szeryńskiego na stanowisko kierownika miał polecić Adamowi Czerniakowowi, przewodniczącemu warszawskiego Judenratu, Leon Berenson lub Stefan Lubliner. Stanowisko kierownika zaproponowano Szeryńskiemu po wcześniejszym odrzuceniu propozycji przez Berensona i Maksymiliana Schönbacha. Decyzja o wyborze Szeryńskiego miała zapaść na spotkaniu w mieszkaniu radcy Judenratu Leopolda Kupczykiera, a uczestniczyli w nim Kupczykier, Czerniaków, Szeryński oraz Edward Kobryner. Według niektórych źródeł Szeryński chciał początkowo odrzucić propozycję, motywując to negatywnym stosunkiem Żydów do konwertytów. Według Stanisława Gombińskiego Szeryński chciał także objąć funkcję zastępcy kierownika ŻSP, którym według niego powinien zostać „wybitny działacz żydowski”.

Szeryński utrzymywał przyjacielskie stosunki z komendantami Policji Polskiej Marianem Kozielewskim i Aleksandrem Reszczyńskim oraz szefem sztabu, Bolesławem Buyko. Szeryński pozostawał także w dobrych stosunkach z Adamem Czerniakowem.

Kierowana przez Szeryńskiego Żydowska Służba Porządkowa miała początkowo być całkowicie zależna od Judenratu, do czego jednak nie doszło. Doprowadziła do tego m.in. konfrontacja Szeryńskiego z członkami Judenratu pełniącymi funkcje przewodniczących Wydziału XVII, odpowiedzialnego za nadzór nad ŻSP. Pierwszym przewodniczącym Wydziału XVII był Leopold Kupczykier, narastający konflikt między nim a Szeryńskim doprowadził z czasem do zmiany na tym stanowisku, a funkcję przewodniczącego objął Bernard Zundelewicz, który według wspomnień Stanisława Adlera odgrywał w ŻSP rolę marginalną, określaną nawet jako „drugorzędna dekoracja”, a wszystkie decyzje w rzeczywistości podejmował Szeryński.

Zastępcą Szeryńskiego został mianowany protegowany Gestapo, Marian Händel. W związku z negatywnym stosunkiem Szeryńskiego do swojego zastępcy, funkcję tę de facto miał pełnić szef sekretariatu ŻSP, Maksymilian Schönbach. Pozostałe stanowiska kierownicze w ŻSP Szeryński powierzył swoim przedwojennym znajomym, konwertytom lub Żydom pochodzącym ze środowisk silnie zasymilowanych, m.in. Stanisławowi Gombińskiemu czy Stefanowi Lublinerowi. W początkowym okresie funkcjonowania ŻSP Szeryński osobiście podejmował także ostateczne decyzje dotyczące przyjmowania w jej skład nowych funkcjonariuszy. Mieszkańcy getta oskarżali Szeryńskiego o faworyzowanie konwertytów przy rekrutacji do ŻSP.

Razem z żoną i córką mieszkał w bloku policyjnym przy ul. Nowolipki 10, gdzie zajmował zaledwie jeden pokój, nie wykorzystując swojej pozycji do zajęcia całego mieszkania, prowadził również względnie skromne życie. Opinie na temat Szeryńskiego wśród mieszkańców getta były bardzo zróżnicowane, niektórzy chwalili go za sprawną organizację ŻSP, podczas gdy inni widzieli w jego osobie symbol korupcji i przemocy, jaką z czasem zaczęła charakteryzować się formacja. Według niektórych mieszkańców getta i policjantów Szeryński miał chcieć upodobnić się do Józefa Piłsudskiego, a ŻSP przekształcić w żydowski legion podporządkowany przyszłej armii polskiej. Szeryński i jego najbliżsi współpracownicy planowali uczynić z ŻSP silną, zdyscyplinowaną i zmilitaryzowaną formację. Przez mieszkańców getta nazywany był „dzierżymordą”, sam natomiast nakazywał tytułować go „pułkownikiem”. Paweł Wieczorek podaje, że w powszechnej opinii mieszkańców getta Szeryński uchodził za synonim zła. We wspomnieniach funkcjonariuszy ŻSP opisywany jest obraz tworzonej przez Szeryńskiego „koterii pułkownikowskiej”, kierownik ŻSP miał „za pokorę i posłuszeństwo płacić awansami, rozmaitymi przywilejami i udziałami w dochodach”, a „opornych, krnąbrnych i krytycznych gnębił z zaciekłością bezprzykładną”.

thumb|Józef Szeryński (stojący tyłem) odbiera meldunek Jakuba Lejkina, maj 1941

W listopadzie 1941 odmówił wykonania wydanego przez Niemców rozkazu rozstrzelania przez ŻSP Żydów przetrzymywanych w Gęsiówce (zostali oni rozstrzelani przez funkcjonariuszy polskiej policji granatowej), w przypadku zmuszenia ŻSP do rozstrzelania więźniów miał nawet zagrozić samobójstwem. Według niektórych relacji dopiero podczas wielkiej akcji likwidacyjnej całkowicie podporządkował się Niemcom.

Lata 1942–1943 1 maja 1942 roku został aresztowany przez Niemców i osadzony najpierw w areszcie przy ul. Daniłowiczowskiej, a potem na Pawiaku. Oficjalną przyczyną aresztowania Szeryńskiego był donos złożony przez jednego z Żydów, według którego Szeryński ukrywał u jednego z polskich oficerów futra należące do jego żony. Wraz z Szeryńskim aresztowano wówczas także polskiego policjanta, zwolniono go jednak po 11 dniach. Do więzienia prowadzony był publicznie ulicami getta, przez ulice Leszno, Karmelicką i Dzielną, według relacji anonimowego świadka Szeryński eskortowany był przez polskiego policjanta, otrzymał również paczkę papierosów i bułki od żydowskiego policjanta. Niektórzy mieszkańcy getta mieli przyjmować aresztowanie Szeryńskiego z „całkiem otwartą uciechą”.

Adam Czerniaków podejmował wielokrotne próby doprowadzenia do zwolnienia Szeryńskiego z aresztu, w sprawie Szeryńskiego interweniowali także przedstawiciele policji granatowej. Pensję Szeryńskiego przestano wypłacać 8 maja, na polecenie Heinza Auerswalda jego żona została jednak objęta pomocą opieki społecznej. Miesiąc po aresztowaniu wydano zgodę na dostarczanie Szeryńskiemu paczek. Obowiązki kierownika ŻSP przejął jego zastępca Jakub Lejkin.

Szeryński został zwolniony z aresztu na początku wielkiej akcji likwidacyjnej w getcie warszawskim i prawdopodobnie już jej pierwszego dnia powrócił na stanowisko kierownika ŻSP. Nie odzyskał jednak swojej dawnej pozycji, a władzę w ŻSP i getcie dzielił z kierownikiem technicznym, Lejkinem, oraz kierownikiem Umschlagplatzu, Mieczysławem Szmerlingiem. Po samobójczej śmierci Adama Czerniakowa i objęciu stanowiska przewodniczącego Judenratu przez Marka Lichtenbauma rzeczywistą władzę w getcie sprawowała trójka kierowników ŻSP. Zastępcą Szeryńskiego na rozkaz Gestapo mianowany został Józef Ehrlich.

Szeryński był obiektem zamachu dokonanego 20 sierpnia 1942 przez byłego policjanta, Izraela Kanała. Zamach miał miejsce w mieszkaniu Szeryńskiego. W wyniku zamachu Szeryński został ranny, jednak po kilku dniach rekonwalescencji powrócił do pracy. Przeżył jednak załamanie psychiczne i nie odgrywał już podczas deportacji ważniejszej roli, praktycznie przestał pełnić funkcję kierownika ŻSP. Zamach został przyjęty entuzjastycznie przez wielu mieszkańców getta, z entuzjazmem wypowiadał się na jego temat m.in. Jehoszua Perle, wyrażając również niezadowolenie, że Szeryński przeżył. Postrzelenie Szeryńskiego było pierwszą akcją zbrojną podziemia żydowskiego w getcie. W nocy z 5 na 6 września 1942 roku, gdy Niemcy likwidowali tzw. blok policyjny, Szeryński został uwięziony w charakterze zakładnika.

Śmierć 23 stycznia 1943 roku, dwa dni po zakończeniu tzw. akcji styczniowej w getcie warszawskim, Szeryński popełnił samobójstwo w swoim mieszkaniu przy ul. Nowolipki 10., zażywając cyjanek potasu. Ostatnie chwile Szeryńskiego w swoich wspomnieniach opisał Henryk Makower. Po śmierci Szeryńskiego jego żona i córka uciekły z getta. Następcą Szeryńskiego na stanowisku kierownika został Leon Piżyc, jego dotychczasowy zastępca, mianowany na to stanowisko po śmierci Lejkina.

Ordery i odznaczenia

Srebrny Krzyż Zasługi (10 listopada 1925)M.P. z 1925 r. nr 262, poz. 1085 „za zasługi, położone przy zwalczaniu komunizmu”.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Ludzie warszawskiego getta

Kategoria:Funkcjonariusze Żydowskiej Służby Porządkowej Kategoria:Konwertyci na katolicyzm z judaizmu Kategoria:Ludzie związani z Lublinem Kategoria:Mieszkańcy getta warszawskiego Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Podinspektorzy Policji Państwowej Kategoria:Politycy Obozu Zjednoczenia Narodowego Kategoria:Polscy samobójcy Kategoria:Polscy Żydzi Kategoria:Rzecznicy prasowi w Polsce Kategoria:Więźniowie Aresztu Centralnego przy ul. Daniłowiczowskiej w Warszawie Kategoria:Więźniowie Pawiaka (okupacja niemiecka) Kategoria:Żydowscy kolaboranci III Rzeszy Kategoria:Urodzeni w 1892 Kategoria:Zmarli w 1943