Edmund Władysław Dalbor (ur. 30 października 1869 w Ostrowie Wielkopolskim, zm. 13 lutego 1926 w Poznaniu) – polski duchowny rzymskokatolicki, doktor prawa kanonicznego, arcybiskup metropolita gnieźnieński i poznański oraz prymas Polski w latach 1915–1926, przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski w latach 1919–1926, kardynał prezbiter od 1919, kawaler Orderu Orła Białego.

Życiorys Młodość i wykształcenie Urodził się 30 października 1869 w Ostrowie Wielkopolskim jako jedno z sześciorga dzieci Władysława, pracownika biurowego, a później kupca, i Katarzyny z Rutkowskich. Jego dom rodzinny mieścił się w sąsiedztwie więzienia, przed którym gromadzili się wierni na modlitwie, wspierając arcybiskupa Mieczysława Ledóchowskiego osadzonego tam w latach 1874–1876 z powodów politycznych. W latach 1878–1888 kształcił się w gimnazjum w Ostrowie Wielkopolskim. W tym czasie był uczestnikiem tajnych kółek Towarzystwa Tomasza Zana.

W związku z zamknięciem w ramach niemieckich represji seminarium duchownego w Poznaniu studia filozoficzno-teologiczne rozpoczął w 1888 na uniwersytecie w Münsterze, kontynuował je w latach 1889–1891 w reaktywowanym poznańskim seminarium, a kolejny rok studiował w seminarium w Gnieźnie. 22 lutego 1892 został wyświęcony na diakona przez biskupa pomocniczego poznańskiego Edwarda Likowskiego. Studia seminaryjne ukończył summa cum laude, nie mógł jednak wtedy przyjąć święceń prezbiteratu z powodu zbyt młodego wieku. Skierowany przez arcybiskupa Floriana Stablewskiego do Rzymu, w latach 1892–1894 studiował prawo kanoniczne na Uniwersytecie Gregoriańskim, uzyskując doktorat, a od 1893 do 1894 odbył studia uzupełniające w Kongregacji Soboru. W Rzymie 25 lutego 1893 został wyświęcony na prezbitera przez kardynała Lucida Marię Parocchiego, wikariusza generalnego Rzymu.

Prezbiter W latach 1894–1895 pracował jako wikariusz w parafii św. Marcina w Poznaniu, a w latach 1895–1896 w parafii archikatedralnej w Poznaniu. Od 1896 do 1899 był kanclerzem kancelarii arcybiskupiej. W 1899 został wysłany do Gniezna, gdzie objął funkcję drugiego penitencjarza w archikatedrze, a w 1900 został wykładowcą prawa kanonicznego i teologii moralnej w miejscowym seminarium duchownym. W 1901 powrócił do Poznania, gdzie pełnił funkcje sędziego prosynodalnego, cenzora ksiąg, kaznodziei katedralnego, asesora i radcy, a od 1909 oficjała i wikariusza generalnego. W 1901 został ustanowiony kanonikiem gremialnym Kapituły Metropolitalnej w Poznaniu, a w 1914 uzyskał tytuł prałata domowego Jego Świątobliwości.

W 1895 założył Towarzystwo Młodzieży Polsko-Katolickiej pod wezwaniem św. Stanisława Kostki w Poznaniu, którego patronem był do 1899.

Biskup W styczniu 1915, razem z Janem Beisertem i Stanisławem Okoniewskim, został wymieniony w ternie przedstawionym papieżowi przez arcybiskupa metropolitę Edwarda Likowskiego na stanowisko jego koadiutora z prawem następstwa. Po śmierci arcybiskupa Likowskiego, która nastąpiła 20 lutego 1915, Stolica Apostolska zawiesiła przysługujące kapitułom gnieźnieńskiej i poznańskiej prawo wyboru nowego metropolity. Jego kandydaturę poparł kanclerz Rzeszy Theobald von Bethmann Hollweg, przewidując, że jako metropolita będzie zachowywał lojalność wobec państwa niemieckiego.

30 czerwca 1915 papież Benedykt XV prekonizował go arcybiskupem metropolitą gnieźnieńskim i poznańskim. Ze względów zdrowotnych chciał zrzec się urzędu, na co papież jednak nie wyraził zgody. Rządy w obydwu archidiecezjach przejął 12 września 1915, a 21 września 1915 otrzymał święcenia biskupie i odbył ingres do Archikatedry Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Poznaniu. Konsekrował go kardynał Felix von Hartmann, arcybiskup metropolita koloński, któremu asystowali Adolf Bertram, biskup diecezjalny wrocławski, i Wilhelm Kloske, biskup pomocniczy gnieźnieński. Razem z nim sakrę biskupią przyjął biskup pomocniczy poznański Paweł Jedzink. 3 października 1915 odbył ingres do archikatedry gnieźnieńskiej, podczas którego otrzymał paliusz. W 1922 ustanowił metropolitalny sąd duchowny, a w 1925 pierwsze w Polsce archiwum archidiecezjalne, łącznie w obydwu archidiecezjach erygował 67 parafii i utworzył 13 dekanatów. Przyczynił się do utworzenia w 1920 Ligi Katolickiej.

15 grudnia 1919 papież Benedykt XV kreował go kardynałem prezbiterem, nadając mu jako kościół tytularny Kościół św. Jana w Łacińskiej Bramie. 18 grudnia 1919 odebrał kapelusz kardynalski, a 28 grudnia 1919 odbył ingres do swego kościoła tytularnego. Został przydzielony do Kongregacji Soboru, Kongregacji ds. Obrzędów, Kongregacji ds. Ceremoniału oraz Kongregacji ds. Seminariów i Uniwersytetów. Uczestniczył w konklawe w 1922, na którym został wybrany papież Pius XI.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, jako prymas Polski posiadający prerogatywy prymacjalne, wszedł w spór z arcybiskupem metropolitą warszawskim Aleksandrem Kakowskim, używającym tytułu prymasa Królestwa Polskiego o znaczeniu wyłącznie honorowym, oraz z przedstawicielem Stolicy Apostolskiej w Polsce Achillem Rattim, dążącym do przewodniczenia zgromadzeniom polskich biskupów. Na zwołanym przez niego ogólnopolskim zjeździe biskupów w Gnieźnie w sierpniu 1919, w którym nie uczestniczyli ciężko chory kardynał Aleksander Kakowski oraz niezaproszony, choć usilnie zabiegający o udział, nuncjusz Achille Ratti, przyznano prymasowi Polski prawo do zwoływania zjazdów, a także przewodniczenia ich obradom, o ile nie uczestniczyłby w nich biskup posiadający godność kardynała. Przyjęto także, że przedstawiciel Stolicy Apostolskiej nie będzie członkiem tego gremium. W latach 1919–1926 przewodniczył Konferencji Episkopatu Polski (początkowo zwanej Zjazdem Biskupów). Władze państwowe, wymieniając w ustawodawstwie „prymasa Rzeczypospolitej” wskazywały na arcybiskupa gnieźnieńsko-poznańskiego. Podejmując próby wykonywania jurysdykcji prymasowskiej nad biskupami, napotkał jednak na ich opór. W 1922 przy biurze episkopatu w Warszawie otworzył kancelarię prymasowską, co spotkało się z reakcją kolejnego nuncjusza Lorenza Lauriego, obawiającego się przejęcia przez prymasa jego prerogatyw. W związku z powyższymi trudnościami w 1923 prymas zwrócił się o rozstrzygnięcie do Stolicy Apostolskiej, która w 1925 potwierdziła tytuły prymasowskie obu hierarchów, jednocześnie odrzucając roszczenia metropolity gnieźnieńskiego do uprawnień prymacjalnych.

Nie ujawniał publicznie swoich poglądów politycznych i nie angażował się w rozgrywki partyjne. Jego wiernopoddańcza odpowiedź skierowana do Wilhelma II po ogłoszeniu aktu 5 listopada w 1916 spotkała się z krytyką części polskiego społeczeństwa. Wsparł Naczelną Radę Ludową i uczestniczył w inauguracyjnym posiedzeniu Sejmu Dzielnicowego. W odezwach kierowanych do wiernych apelował o wsparcie materialne oraz o przekazywanie broni i amunicji na potrzeby państwowe.

Wspierał działalność charytatywną na rzecz osób poszkodowanych w wojnach. W 1915, krótko przed spodziewaną nominacją biskupią, został powołany w skład Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce, od 1915 przewodniczył Komitetowi Niesienia Pomocy w Królestwie Polskim, a od 1916 Arcybiskupiemu Komitetowi Ratunkowemu dla Miasta Poznania. W 1917 utworzył Związek Towarzystw Dobroczynności Caritas w Poznaniu, w którym objął funkcje protektora i prezesa honorowego, a w 1922 pod jego protektoratem utworzono tanie kuchnie dożywiające ubogą ludność Poznania. Przeznaczył znaczne środki finansowe na działania związane z plebiscytami na Górnym Śląsku oraz na Warmii, Mazurach i Powiślu. Duchowieństwu polecał angażować się w działalność Polskiego Czerwonego Krzyża i harcerstwa, a także organizowanie pomocy m.in. dla wracających z frontu polskich żołnierzy byłej armii niemieckiej, uchodźców z zagrożonych terenów oraz reemigrantów z Niemiec. W 1920 i 1921 organizował pomoc dla głodujących mieszkańców Wołynia, Podola i Kijowa. Ze względu na prowadzoną na szeroką skalę działalność charytatywną został nazwany „wielkim jałmużnikiem całej Polski”.

Konsekrował biskupów pomocniczych kujawsko-kaliskich Władysława Krynickiego (1918) i Wojciecha Owczarka (1918), a także biskupa pomocniczego gnieźnieńskiego Antoniego Laubitza (1925).

Od 1922 znaczący wpływ na jego działalność miał pogarszający się stan zdrowia. Faktyczne rządy zaczął przejmować biskup pomocniczy poznański Stanisław Kostka Łukomski. Zmarł 13 lutego 1926 w Poznaniu w następstwie zaawansowanego zwapnienia serca i aorty. Został pochowany w katedrze gnieźnieńskiej, w krypcie pod Kaplicą Łubieńskich.

Odznaczenia, wyróżnienia, upamiętnienie W 1921 naczelnik państwa Józef Piłsudski nadał mu Order Orła Białego. W tym samym roku został wybrany do składu pierwszej kapituły orderu, w której objął funkcję kanclerza. W 1925 otrzymał francuską Legię Honorową I klasy.

W 1923 otrzymał honorowe obywatelstwo Ostrowa Wielkopolskiego.

Przyznano mu tytuły doktora honoris causa Uniwersytetu w Münsterze (1915) i Uniwersytetu Warszawskiego (1921).

Został odznaczony odznaką ZHP „Wdzięczności”.

W katedrze gnieźnieńskiej, w Kaplicy Matki Bożej Częstochowskiej, znajduje się jego pomnik, a na zewnętrznym murze konkatedry w Ostrowie Wielkopolskim poświęcona mu tablica.

Przypisy

Linki zewnętrzne

Kategoria:Biskupi gnieźnieńscy Kategoria:Biskupi poznańscy Kategoria:Prymasi Polski Kategoria:Przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski Kategoria:Polscy kardynałowie Kategoria:Kardynałowie z nominacji Benedykta XV Kategoria:Odznaczeni Orderem Orła Białego (II Rzeczpospolita) Kategoria:Członkowie Kapituły Orderu Orła Białego (II Rzeczpospolita) Kategoria:Polacy – odznaczeni Krzyżem Wielkim Legii Honorowej Kategoria:Honorowi obywatele Ostrowa Wielkopolskiego Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Polscy doktorzy honoris causa uczelni w Niemczech Kategoria:Odznaczeni Odznaką ZHP „Wdzięczności” Kategoria:Absolwenci Papieskiego Uniwersytetu Gregoriańskiego Kategoria:Członkowie Towarzystwa Tomasza Zana Kategoria:Pochowani w bazylice archikatedralnej Wniebowzięcia NMP i św. Wojciecha w Gnieźnie Kategoria:Ludzie urodzeni w Ostrowie Wielkopolskim Kategoria:Urodzeni w 1869 Kategoria:Zmarli w 1926