Skwierzyna – miasto w województwie lubuskim, liczące około 9 tysięcy mieszkańców. Już w średniowieczu istniała tam osada znajdująca się niedaleko przeprawy na rzece Warcie. Przed 1296 Skwierzyna otrzymała prawa miejskie. Odnowił je w 1406 król Władysław Jagiełło.
Na skutek II rozbioru Rzeczypospolitej Skwierzyna weszła w skład państwa pruskiego, choć przez krótki czas znajdowała się także pod zwierzchnictwem Wielkiego Księstwa Warszawskiego. Miasto powróciło do Polski w 1945 roku.
W 1995 roku Skwierzyna obchodziła domniemane 700-lecie przyznania jej praw miejskich.
Prehistoria i starożytność Najstarsze ślady ludzkiej działalności na terenach Skwierzyny i jej bezpośrednich okolic pochodzą sprzed ok. 11 tys. lat przed naszą erą. Są to krzemienne narzędzia, wykonane najprawdopodobniej przez koczowników polujących na renifery. Przypuszcza się, iż mniej więcej ok. XVIII-X wieku p.n.e., część tych myśliwych osiadło w bezpośrednim sąsiedztwie rzeki Obry, wykorzystując bogate populacje jeleni, saren, bobrów i ryb. Z tych czasów pochodzą znaleziska oszczepów z grotami kościanymi, często z zadziorami, a także łuków i pozostałości po prymitywnych pułapkach i sieciach na ryby.
Około 5000 lat przed narodzeniem Chrystusa rozpoczął się proces przechodzenia od myślistwa w kierunku rolnictwa i handlu. Okolice Skwierzyny, a także Lipek Małych i Krobielewka zamieszkiwała kultura tzw. ceramiki sznurowych. Z tamtych czasów pochodzą ślady osad (przeważnie liczących ok. 60 osób, czyli 10 chatek – półziemianek), a także ludzkiej działalności – naczynia ręcznie lepione, a potem wypalane. Część z osiągnięć ówczesnych ludzi weszła w skład późniejszej kultury łużyckiej, której ślady można odnaleźć w Międzyrzeczu, Lubniewicach, Krasnem i Starym Dłusku, Lipkach Małych, Deszcznie, Borku, Santoku, Międzychodzie, a także w Skwierzynie. Ludność tej kultury zajmowała się głównie rolnictwem z wykorzystaniem brązu do wyrobu narzędzi, ale także obróbką drewna, chowem zwierząt i handlem. Swych zmarłych poddawali procesowi rytualnej kremacji.
Około 200 roku przed Chrystusem na terenach dzisiejszych okolic Skwierzyny panowała kultura przeworska, na którą oddziaływały wpływy celtyckie, germańskie i rzymskie. Plemię zamieszkujące te obszary miało najprawdopodobniej swoje centrum w Międzyrzeczu, gdzie później powstał sporych rozmiarów gród obronny.
Wczesne średniowiecze W VI-VII wieku rozpoczął się rozwój kultury słowiańskiej. Szczególnie rozwinęła się technika uprawy roli – pojawienie się dwupolówki, a także rolnictwa ornego.
Mniej więcej w VIII-X wieku znaczenie osady znajdującej się w miejscu dzisiejszej Skwierzyny znacznie wzrosło. Na stosunkowo szeroką skalę wykorzystywano w handlu znajdującą się nieopodal przeprawę przez Wartę, a w samej osadzie zorganizowano najprawdopodobniej targowisko. Wkrótce potem tereny dzisiejszej Skwierzyny weszły w skład państewka ludu Obrzan, których władca zamieszkiwał Międzyrzecz (innymi ważnymi grodami były Grądzkie i Pszczew). Jeden z protoplastów dynastii Piastów, Siemowit podbił Obrzan i włączył ich "księstwo" w skład państwa Polan. thumb|Przemysł II – możliwe, że z jego rąk Skwierzyna otrzymała prawa miejskie
Mieszko I ustanowił natomiast w Międzyrzeczu swego kasztelana, a w Skwierzynie wybudował niewielki gródek, w którym osadzono drużynę dla ochrony przeprawy przez rzekę.
W 1005 roku przez Skwierzynę przeszły najprawdopodobniej wojska króla Henryka II, który urządził wyprawę na Słowian. Później Skwierzynę, Międzyrzecz i Santok zajęli Pomorzanie, ale w roku 1100 wyparł ich stamtąd książę Bolesław Krzywousty.
XIII wiek Janikowski, kronikarz skwierzyński z XVIII wieku, twierdził, jakoby miasto w Skwierzynie lokował już w 1208 roku książę pomorski Świętopełk, w świetle badań historycznych informacja ta jednak okazała się fałszywa. W późniejszych latach ziemia skwierzyńska znalazła się we władaniu księcia Władysława Odonica – w latach 1231–1233, który m.in. sprowadził tam cystersów. W 1234 roku natomiast ziemie te przeszły pod władanie księcia śląskiego Henryka I Brodatego.
Nie przetrwał żaden dokument zawierający datę lokowania w Skwierzynie miasta. W dokumencie z 1312 roku zachowała się jedynie informacja o wytyczeniu przez księcia wielkopolskiego Przemysła II granicy między miastem Skwierzyna a wsią Popowo. Można więc przyjąć, że prawa miejskie Skwierzyna posiadała już przed śmiercią władcy w 1296 r. Ponieważ jednak w II poł. XIII w. intensywnie ścierały się tu wpływy wielkopolskie, śląskie, brandenburskie, a także pomorskie, nie sposób jednoznacznie stwierdzić, czy lokacji dokonano istotnie z inicjatywy książąt wielkopolskich. Układ przestrzenny Skwierzyny lokacyjnej wykazuje pewne cechy typowe dla miast brandenburskich (kościół parafialny zlokalizowany w pobliżu rynku).
XIV wiek Z 1306 roku pochodzi pierwsza wzmianka dotycząca Skwierzyny i traktująca ją jako miasto (civitas). Natomiast z 27 grudnia 1312 roku pochodzi inna wzmianka. Tegoż dnia margrabia brandenburski Waldemar (1303-1319), nadając wieś Popowo cystersom, wspomniał w dokumencie o granicy, którą Przemysł II wyznaczył pomiędzy posiadłościami mieszczan skwierzyńskich a właścicielami Popowa oraz o drodze z Międzyrzecza do Skwierzyny – "...que est in via de Meseritz versus Zwerin..."
Natomiast na rok 1313 wyznacza się datę uzyskania przez miasto "nowych" praw miejskich według wzorów magdeburskich. W dokumentach o rozgraniczeniu dóbr klasztoru z Zemska i posiadłości mieszkańców Skwierzyny, opat cystersów wymienił "Nową Skwierzynę" ("civitatis Nove Squerin").
Osiem lata później cała kasztelania międzyrzecka, wraz ze Skwierzyną została przyłączona do państwa polskiego. W 1321 roku ziemie te odzyskał dla państwa polskiego Władysław Łokietek. Odstąpili mu ją synowie margrabiego Waldemara, który zmarł dwa lata wcześniej.
W 1370 roku wielka zaraza dżumy nawiedziła Europę i Azję. Choroba nie ominęła Skwierzyny, pochłaniając wiele ofiar.
W roku 1390 w Skwierzynie założono komorę celną na trakcie prowadzącym od Szczecina przez Santok, Skwierzynę, Poznań aż do Krakowa (a także na szlaku żeglugowym na Warcie). Stało się tak na mocy układu handlowego podpisanego pomiędzy Polską a Pomorzem. W konsekwencji w 1392 roku kupcom skwierzyńskim przyznano prawo składu (w uzupełnieniu do powyższego układu handlowego).
1400 rok to wielka katastrofa dla miasta. Wybuchł tam pożar, który strawił je niemal doszczętnie. Jego odbudowa odbyła się według nowego rozplanowania.
XV wiek thumb|150px|Tradycyjny herb powiatu skwierzyńskiego left|thumb|150px|Pomnik Władysława Jagiełły w Skwierzynie Od 1402 roku Skwierzyna graniczyła bezpośrednio z państwem zakonu krzyżackiego. Stało się tak, ponieważ Krzyżacy wzięli pod zastaw Nową Marchię.
26 czerwca 1406 to jedna z najważniejszych dat w historii miasta. Tego dnia król polski Władysław Jagiełło odnowił i poszerzył prawa miejskie Skwierzyny. Akt stanowił m.in.
6 maja 1433 roku okolice Skwierzyny zostały najechane przez krzyżackiego wójta Nowej Marchii, który w trakcie tej wyprawy zniszczył niedaleki Bledzew. W tym samym roku, 7 czerwca spod Skwierzyny i Santoka wyruszyła husycka wyprawa na Krzyżaków.
W czasie wojny trzynastoletniej (1454–1466) Skwierzyna została zobowiązana przez króla Kazimierza Jagiellończyka, jak każde miasto królewskie, do wystawienia kontyngentu żołnierzy pieszych. Miała wysłać na wojnę 6 piechurów.
W XIV i XV wieku granicami Skwierzyny były: na zachodzie – Oberski Młyn od Bramy Oberskiej po Ociosną, na południu – obszar po granice pól opata zemsko-bledzewskiego w połowie dróg pomiędzy Zemskiem i Popowem a Skwierzyną, na wschodzie – mokradła po Krasne Dłusko i Hersztop (Nowa Niedrzwica), na północ – las skwierzyński po Kiweitz (Kijowice) i Świniary, po lewej stronie rzeki – rozlewiska i mokradła po Krowice (Croweitz, dzisiejsze Rakowo). Miasto znajdowało się na nadrzecznej wydmie, otoczone było murami obronnymi. Posiadało trzy bramy: Poznańską, Międzyrzecką i Oberską, a także trzy furty: mostową, młyńską i portową. W 1493 roku powierzchnia posiadłości miejskich wynosiła 7,863 hektarów.
XVI wiek thumb|150px|Pozostałości po starym cmentarzu ewangelickim w Skwierzynie thumb|150px|Jedna z macew na cmentarzu żydowskim w Skwierzynie Z 1510 roku pochodzi dokument nadający mieszkańcom miasta prawo do połowu ryb w rzece w czasie między Zielonymi Świątkami a dniem św. Bartłomieja (11 listopada).
3 grudnia 1520 roku mieszkańcy Skwierzyny zażądali od króla, aby ten wygnał z miasta tamtejszych Żydów. Wniosek uargumentowano tym, iż Izraelici "zapasy żywności i dochody różnymi wyszukanymi sposobami zwykli zabierać i wydzierać, a swoje zyski i korzyści powiększać z wielką stratą mieszkańców". Do wydalenia Żydów najprawdopodobniej jednak nie doszło z powodów ekonomicznych – mieszczanie musieliby płacić w takim przypadku wyższe podatki.
O dalszym rozwoju społeczności mogą świadczyć kolejne wydarzenia: uregulowano prawa przynależności do cechów (1524), nadanie miastu herbu, choć w nieostatecznym kształcie (rok 1530), potwierdzenie dla przywilejów Kurkowego Bractwa Strzelniczego w Skwierzynie. Pod wpływem reformacji, skwierzyńska gmina katolicka (wraz ze swoim proboszczem) w 1563 roku przeszła na protestantyzm. Na łono kościoła katolickiego wrócili dopiero 6 listopada 1604 roku.
25 stycznia 1564 roku król Zygmunt August potwierdził prawo korzystania przez skwierzynian z dobrodziejstw okolicznej natury. Uczynił to słowami:
W 1569 roku, poza murami miasta wybudowano klasztor i szpital nazwany imieniem św. Ducha. W tym samym roku mieszkańcy Skwierzyny wykupili królewskie wójtostwo (co zostało potwierdzone przez samego króla) od szlachcica Bartłomieja Kleszczyńskiego. W dokumencie zapisano m.in.:
W 1579 roku król Stefan Batory potwierdził prawa mieszczan skwierzyńskich, jakie zostały spisane w 1572 roku przez starostę międzyrzeckiego Jana ze Służewa. Jedenaście lat później, 31 marca 1590 roku kolejny wielki pożar nawiedził miasto. Powodem jego była sprzeczka pomiędzy stolarzem Dawidem Fitzernem a celnikiem Sebastianem Trzebińskim, który spoliczkował tego pierwszego. W wyniku kłótni Fitzern podpalił dom Trzebińskiego. Spłonęło niemal całe miasto. Pomimo tego, 8 kwietnia tego samego roku, król Zygmunt III Waza potwierdził stare przywileje mieszczańskie. W dokumencie zapisano m.in.:
XVII wiek thumb|300px|Skwierzyna ok. 1780 roku XVII wiek rozpoczął się od przywrócenia skwierzyńskim katolikom kościoła, który zajęli protestanci. Ci pierwsi poskarżyli się biskupowi poznańskiemu, Wawrzyńcowi Goślickiemu, który zwrócił się do starosty międzyrzeckiego Jana Zamoyskiego (późniejszego kanclerza i hetmana wielkiego koronnego) o zwrot świątyni. Tak też się stało 6 listopada 1604 roku. Budowę nowego ewangelickiego domu modlitwy rozpoczęto w 1638 roku. W roku 1613 w królewskich dokumentach po raz kolejny pojawia się nazwa Skwirzyna. 16 kwietnia tegoż roku król Zygmunt III Waza wydał zakaz sprzedaży zagranicznych sukien na jarmarku miejskim. Potwierdził ten zakaz także 11 października 1616 roku. W 1613 roku w okolicach Skwierzyny pojawili się także pierwsi Holendrzy – 1 września starosta międzyrzecki Aleksander herbu Jastrzębiec Zborowski założył kolonię "olęderską" nad Wartą – Aleksandrowo (dzisiejsze Gościnowo). Następne były Wielkokrobielewskie Olędry (obok dzisiejszego Krobielewa), założone w 1661. Przybysze najprawdopodobniej zajmowali się osuszaniem mokradeł.
W roku 1616, 11 maja za groblą przy cmentarzu uderzył piorun. W wyniku spowodowanego tym pożaru spłonęły 42 stodoły.
W 1643 roku radni Skwirzyny postanowili przedłużyć sobie sprawowanie funkcji dożywotnio, podejmując decyzję, aby
Kolejny wielki pożar nawiedził miasto w 1678 roku. Kronikarz skwierzyński pisał tak o tym wydarzeniu:
XVIII wiek thumb|200px|Rynek w Skwierzynie na początku XX wieku. Z lewej – ratusz miejski right|200px|thumb|Rynek – widok z ratusza, początek XX w. thumb|200px|Most drewniany na Warcie thumb|200px|Strona tytułowa skwierzyńskiej gazety regionalnej z 30 września 1927 r.