Kompetencja – w prawoznawstwie wieloznaczne pojęcie określające szczególną sytuację prawną podmiotu, związaną z prawną możliwością dokonania określonej czynności konwencjonalnej, której należyte dokonanie wywołuje przewidziane przez prawo skutki w sytuacji prawnej innych podmiotów albo samego podmiotu kompetentnego.
W polskiej analitycznej teorii prawa pojęcie kompetencji zostało rozwinięte przede wszystkim przez Zygmunta Ziembińskiego. W tym ujęciu kompetencję należy odróżniać od uprawnienia, obowiązku, wolności prawnej i właściwości. Sama kompetencja nie oznacza również obowiązku skorzystania z niej: obowiązek albo zakaz dokonania czynności należącej do zakresu kompetencji może wynikać z odrębnej normy prawnej.
Pojęcie kompetencji występuje w różnych gałęziach prawa. Dotyczy m.in. kompetencji organów administracji publicznej, sądów, organów prawodawczych, a także możliwości dokonywania czynności prawnych przez podmioty prawa prywatnego.
Wieloznaczność pojęcia
Termin „kompetencja” nie jest używany w prawoznawstwie jednolicie. Bywa odnoszony do: prawnej możliwości dokonania określonej czynności wywołującej skutki prawne; zakresu spraw, w których określony organ może podejmować prawnie doniosłe działania; zespołu upoważnień przypisanych danemu organowi; prawnej zdolności do dokonania określonego rodzaju czynności; w języku prawa administracyjnego – niekiedy łącznie do upoważnienia organu i ciążącego na nim obowiązku działania.
Zygmunt Ziembiński zwracał uwagę, że utożsamianie kompetencji z „uprawnieniem” albo „zbiorem uprawnień” zaciera różnice między odmiennymi sytuacjami prawnymi. W późniejszych analizach wskazywał również na potrzebę uporządkowania aparatury obejmującej takie terminy, jak „kompetencja”, „uprawnienie”, „właściwość”, „możność”, „wolność” i „zdolność prawna”.
Kompetencja jako sytuacja prawna
W jednym z wpływowych ujęć analitycznych kompetencja jest sytuacją prawną podmiotu kompetencji, który może dokonać określonej czynności konwencjonalnej w taki sposób, że system prawny wiąże z jej należytym dokonaniem określony skutek normatywny.
Skutek ten może polegać m.in. na: powstaniu obowiązku określonego podmiotu; zmianie treści istniejącego obowiązku; aktualizacji albo dezaktualizacji obowiązku; ustanowieniu, zmianie albo uchyleniu norm prawnych; zmianie innej sytuacji prawnej podmiotu.
Przykładami wykonywania kompetencji są uchwalenie ustawy, wydanie wyroku, wydanie decyzji administracyjnej, zawarcie umowy lub złożenie oświadczenia woli, jeżeli prawo wiąże z taką czynnością odpowiedni skutek.
Kompetencja jest zatem relacyjna: pełna jej charakterystyka wymaga wskazania co najmniej podmiotu kompetencji, czynności objętej kompetencją oraz podmiotu albo sytuacji prawnej, której dotyczą skutki jej wykonania.
Kompetencja a norma kompetencyjna
Z kompetencją pozostaje związana norma kompetencyjna. W koncepcji rozwiniętej przez Zygmunta Ziembińskiego norma kompetencyjna jest normą postępowania, która nakazuje podmiotowi podległemu kompetencji określoną reakcję na należyte dokonanie czynności konwencjonalnej przez podmiot kompetencji.
Schematycznie zależność tę można przedstawić następująco:
podmiot kompetencji dokonuje należycie czynności konwencjonalnej → aktualizuje się obowiązek podmiotu podległego kompetencji
Adresatem normy kompetencyjnej nie musi być więc podmiot, któremu przysługuje kompetencja. W omawianym ujęciu adresatem jest podmiot podległy kompetencji – ten, którego obowiązek zostaje związany z należytym dokonaniem czynności przez podmiot kompetentny.
Przykładowo prawnie skuteczne orzeczenie sądu może aktualizować obowiązek określonego podmiotu, a ważne dokonanie czynności prawnej może zmienić sytuację prawną jej uczestników.
Kompetencja a reguły sensu
Kompetencja pozostaje związana z czynnościami konwencjonalnymi, lecz norma kompetencyjna nie jest tym samym co reguła sensu takiej czynności.
Reguły sensu określają, pod jakimi warunkami określone zachowanie albo czynność niższego stopnia jest uznawana za określoną czynność konwencjonalną. Pozwalają więc ustalić np., kiedy zachowanie jest głosowaniem, zawarciem umowy, wydaniem orzeczenia albo ustanowieniem aktu normatywnego.
Norma kompetencyjna określa natomiast normatywną konsekwencję należytego dokonania tej czynności dla podmiotu podległego kompetencji.
Odróżnienie obu kategorii pozwala osobno analizować: warunki prawidłowego dokonania czynności konwencjonalnej; kompetencję podmiotu do dokonania tej czynności; obowiązki powstające albo aktualizujące się wskutek jej dokonania.
Kompetencja a uprawnienie
W języku prawniczym kompetencję często określa się jako „uprawnienie do działania”. W ścisłej analizie pojęciowej uprawnienie i kompetencja oznaczają jednak odmienne sytuacje prawne.
Uprawnienie w węższym znaczeniu wiąże się z obowiązkiem określonego zachowania ciążącym na innym podmiocie, np. z roszczeniem wierzyciela wobec dłużnika.
Kompetencja polega natomiast na możliwości dokonania prawnie doniosłej czynności konwencjonalnej, której dokonanie prowadzi do zmiany sytuacji prawnej.
Z tego względu można być: uprawnionym do żądania określonego zachowania od innego podmiotu, nie mając kompetencji do zmiany jego sytuacji prawnej; kompetentnym do dokonania czynności zmieniającej sytuację prawną określonych podmiotów, choć sytuacji tej nie można trafnie opisać jako roszczenia wobec nich.
Kompetencja a obowiązek
Kompetencja nie jest sama przez się obowiązkiem skorzystania z niej. Trzeba odróżnić: normę kompetencyjną, z którą związana jest możliwość wywołania określonych następstw normatywnych; normę nakazującą skorzystanie z kompetencji; normę zakazującą skorzystania z kompetencji w określonych okolicznościach.
Ta sama osoba albo organ może być więc podmiotem kompetencji i jednocześnie adresatem odrębnej normy nakazującej uczynienie z niej użytku.
Rozróżnienie to ma szczególne znaczenie w prawie publicznym. Organ może mieć kompetencję do dokonania określonej czynności, a przepisy nakładają na niego równocześnie obowiązek dokonania jej po spełnieniu ustawowych przesłanek. Obowiązek ten nie wynika jednak z samego pojęcia kompetencji.
Kompetencja a właściwość
Właściwość i kompetencja są pojęciami powiązanymi, lecz nie są synonimami.
Właściwość określa przede wszystkim, który organ jest prawnie wskazany do działania w określonej kategorii spraw. Może być rozpatrywana m.in. jako właściwość rzeczowa, miejscowa, instancyjna albo funkcjonalna.
Kompetencja odnosi się natomiast do prawnej możliwości dokonania określonego rodzaju czynności konwencjonalnej i wywołania za jej pomocą skutku prawnego.
Ustalenie właściwości organu może być jednym z warunków należytego wykonania kompetencji, lecz sama właściwość nie wyczerpuje pojęcia kompetencji.
Kompetencja w prawie administracyjnym
W prawie administracyjnym termin „kompetencja” jest często używany w odniesieniu do organów administracji publicznej. Kompetencja organu określa prawnie dopuszczalne formy jego działania i zakres spraw, w których może dokonywać prawnie doniosłych czynności.
Jedną z takich czynności jest wydanie decyzji administracyjnej, ale kompetencji administracyjnej nie można sprowadzić wyłącznie do wydawania decyzji. Organy administracji dokonują także innych czynności prawnych i konwencjonalnych przewidzianych przez prawo.
W prawie administracyjnym kompetencja organu jest często połączona z obowiązkiem działania. Jeżeli z przepisów wynika obowiązek rozstrzygnięcia określonej sprawy po spełnieniu przewidzianych przesłanek, organ nie może traktować swojej kompetencji jako swobodnego wyboru między działaniem a zaniechaniem. Analitycznie są to jednak dwie kwestie: posiadanie kompetencji oraz obowiązek skorzystania z niej.
Tak rozumiana korekta pozwala zachować użyteczną część tradycyjnego twierdzenia, że kompetencja organu administracji jest zarazem związana z obowiązkiem działania, bez utożsamiania tych dwóch odmiennych sytuacji prawnych.
Kompetencja normodawcza
Kompetencja normodawcza jest kompetencją do ustanawiania norm. Jej szczególną postacią w systemie prawnym jest kompetencja prawodawcza, czyli kompetencja do dokonywania czynności prawotwórczych prowadzących do ustanawiania norm prawnych.
Kompetencja normodawcza wymaga określenia co najmniej: podmiotu kompetentnego; rodzaju norm, które może ustanawiać; zakresu spraw, których mogą dotyczyć; procedury i formy dokonania aktu normodawczego; podmiotów, których sytuację normatywną czynność ta może kształtować.
W systemach prawa stanowionego kompetencje prawodawcze są jednym z podstawowych elementów mechanizmu powstawania prawa. Ich wykonywanie musi być odróżniane od samego obowiązywania norm ustanowionych w rezultacie czynności prawodawczej.
Kompetencja do stosowania prawa
Kompetencje mogą dotyczyć także stosowania prawa. Sądy i organy administracji otrzymują kompetencje do dokonywania czynności prowadzących do indywidualizacji lub konkretyzacji sytuacji prawnych, np. przez wydawanie wyroków albo decyzji.
Kompetencja do stosowania prawa nie jest tym samym co kompetencja prawodawcza. W pierwszym przypadku czynność podejmowana jest w związku z rozstrzyganiem konkretnej sprawy na podstawie obowiązujących norm; w drugim chodzi o dokonywanie czynności prawotwórczych prowadzących do ustanowienia norm należących do systemu prawa.
Granica między prawotwórstwem i stosowaniem prawa może być w poszczególnych systemach przedmiotem sporów teoretycznych, ale rozróżnienie funkcji obu typów kompetencji pozostaje analitycznie istotne.
Kompetencja w prawie prywatnym
Kompetencje nie są właściwe wyłącznie organom państwa. W prawie prywatnym jednostki mogą dokonywać czynności prawnych, z którymi system wiąże zmianę sytuacji prawnej.
Przykładami są: zawarcie umowy; złożenie oświadczenia woli; sporządzenie testamentu; wypowiedzenie stosunku prawnego; wykonanie uprawnienia kształtującego.
Z ogólnoteoretycznego punktu widzenia tego rodzaju sytuacje mogą być analizowane przy użyciu pojęcia kompetencji, ponieważ podmiot dokonuje czynności konwencjonalnej, której system prawny przypisuje skutek w postaci powstania, zmiany albo ustania sytuacji prawnej.
Zobacz też kompetencja
kompetencje administracyjne
norma kompetencyjna
właściwość (prawo)
uprawnienie
obowiązek
czynność konwencjonalna
stanowienie prawa
stosowanie prawa
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Prawo administracyjne Kategoria:Teoria prawa