πρό ()
proALA-LC Romanization Tables: Greek, Library of Congress — π → p, ρ → r, ο → o; znaki akcentu pomija się w transliteracji.
zapis w międzynarodowym alfabecie fonetycznym (IPA): attycka (V–IV w. p.n.e.; forma izolowana, rekonstrukcja): — samogłoska krótka, akcent tonalny na jedynej sylabieEvert van Emde Boas, Albert Rijksbaron, Luuk Huitink, Mathieu de Bakker, The Cambridge Grammar of Classical Greek, Cambridge University Press 2019, część dotycząca wymowy samogłosek, spółgłosek i akcentu tonalnego. koine i greka bizantyjska (forma izolowana, rekonstrukcja przybliżona): Geoffrey Horrocks, Greek: A History of the Language and Its Speakers, wyd. 2, Wiley-Blackwell 2010, rozdziały dotyczące przejścia od akcentu tonalnego do dynamicznego.
przysłówek (1.1) zwłaszcza u Homera: naprzód, do przodu, na przedzie, z przoduHenry George Liddell, Robert Scott, Henry Stuart Jones, A Greek–English Lexicon, hasło „πρό”, Scaife ATLAS.D.B. Monro, A Grammar of the Homeric Dialect, § 225 „πρό”, Dickinson College Commentaries. (1.2) zwłaszcza u Homera: wcześniej, uprzednio, przedtem przyimek (2.1) z dopełniaczem, wskazuje położenie przed osobą, miejscem lub rzeczą: przed, na przedzie, z przodu (2.2) z dopełniaczem, wskazuje wcześniejszy moment: przed, wcześniej niż (2.3) z dopełniaczem, wskazuje osobę lub rzecz bronioną albo zastępowaną: za, dla, w obronie, w imieniu (2.4) z dopełniaczem, wskazuje pierwszeństwo, wyższą rangę lub wybór jednej rzeczy zamiast drugiej: przed, ponad, raczej niż (2.5) z dopełniaczem, wskazuje przyczynę, pobudkę lub okoliczność skłaniającą do działania: z powodu, ze, dla, pod wpływem
(1.1) πρὸ δ’ Ἀπόλλων.Homer, Iliada 15.360, tekst grecki w Scaife ATLAS. → A Apollo szedł na przedzie. (1.1) ἑσταότες περί Πατρόκλῳ, πρὸ δὲ δούρατ’ ἔχοντο.Homer, Iliada 17.355, tekst grecki w Homer Multitext. → Stali wokół Patroklosa, a włócznie trzymali przed sobą. (1.1) ἐπεὶ τόν γ’ Εἰλείθυια ἐξάγαγε πρὸ φόωσδε.Homer, Iliada 16.188, tekst grecki w Scaife ATLAS. → gdy Ejlejtyja wydała go na świat. (1.2) ὅς ᾔδη τά τ’ ἐόντα τά τ’ ἐσσόμενα πρό τ’ ἐόντα.Homer, Iliada 1.70, tekst grecki w Scaife Viewer. → który wiedział, co jest, co będzie i co było wcześniej. (1.2) ἐπεὶ πρό οἱ εἴπομεν ἡμεῖς.Homer, Odyseja 1.37, tekst grecki w Scaife Viewer. → skoro my powiedzieliśmy mu wcześniej. (1.2) ἵνα κλείοιμι τά τ’ ἐσσόμενα πρό τ’ ἐόντα. → aby sławił to, co będzie, oraz to, co było wcześniej.Hezjod, Teogonia 32, tekst grecki w Scaife Viewer. (2.1) κούρῃ δὲ ξύμβληντο πρὸ ἄστεος ὑδρευούσῃ. → Spotkali dziewczynę czerpiącą wodę przed miastem.Homer, Odyseja 10.105, tekst grecki w Scaife ATLAS. (2.1) ἐπί κωκυτῷ τῶνδε πατρῴων πρὸ θυρῶν ἠχὼ πᾶσι προφωνεῖν. → rozgłaszać wszystkim lament nad tym, co spotkało ojca, przed drzwiami.Sofokles, Elektra 109, tekst grecki w serwisie Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. (2.1) ζεύγνυσαν, αἶψα δ’ ἔπειτα πρὸ ἄστεος ἠγερέθοντο. → Zaprzęgli, a następnie natychmiast zebrali się przed miastem.Homer, Iliada 24.783, tekst grecki w Scaife ATLAS. (2.2) εἰ κε σφι πρὸ γάμοιο τελευτήσει κακὸν ἦμαρ. → jeżeli zły dzień nadejdzie dla nich przed ślubem.Homer, Odyseja 15.524, tekst grecki w Scaife ATLAS. (2.2) τί οὖν δή ἐστιν ἅττα εἶπεν ὁ ἀνήρ πρὸ τοῦ θανάτου; → co więc powiedział ten człowiek przed śmiercią?Platon, Fedon 57a, tekst grecki w Scaife Viewer. (2.2) πότερα πρὸ δείπνου ἤ ἀπό δείπνου. → czy przed posiłkiem, czy po posiłku.Antyfont, Przeciw macosze 1.17, tekst grecki w Perseus Digital Library. (2.3) μάχεσθαι […] πρό τε παίδων καὶ πρὸ γυναικῶν. → walczyć w obronie dzieci i w obronie kobiet.Homer, Iliada 8.57, tekst grecki w Scaife ATLAS. (2.3) εἰ τις βούλοιτο Λακεδαιμονίων πρὸ τῆς Σπάρτης ἀποθνήσκειν. → gdyby któryś z Lacedemończyków chciał umrzeć za Spartę.Herodot, Dzieje 7.134.2, tekst grecki w Perseids. (2.3) διακινδυνεῦσαι πρὸ βασιλέως. → narazić się dla króla; w obronie króla.Ksenofont, Wychowanie Cyrusa 8.8.4, cytat przytoczony w LSJ, hasło „πρό”. (2.4) πᾶν πρὸ τοῦ δουλεῦσαι ἐπεξελθεῖν. → zmierzyć się ze wszystkim raczej niż popaść w niewolę.Tukidydes, Wojna peloponeska 5.100.1, tekst grecki w serwisie Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. (2.4) ἣν ὑμεῖς ἄν πρὸ πολλῶν χρημάτων καὶ χάριτος ἐτιμήσασθε δύναμιν. → siłę, którą wy cenilibyście ponad wielkie bogactwo i wdzięczność.Tukidydes, Wojna peloponeska 1.33.2, tekst grecki w serwisie Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. (2.4) τὸ γὰρ πρὸ πάντων θεῶν τῇ Ἑστίᾳ πρώτῃ προθύειν. → składać ofiarę Hestii jako pierwszej, przed wszystkimi bogami.Platon, Kratylos 401d, tekst grecki w Scaife Viewer. (2.5) πρὸ φόβοιο. → ze strachu; pod wpływem strachu.Homer, Iliada 17.667, cytat i interpretacja przytoczone w LSJ, hasło „πρό”. (2.5) ἀθλεύων πρὸ ἄνακτος. → trudząc się dla pana; z polecenia pana.Homer, Iliada 24.734, cytat i interpretacja przytoczone w LSJ, hasło „πρό”. (2.5) πρὸ τῶνδέ τοι μ’ ἔχει. → z tego powodu ogarnia mnie […].Sofokles, Elektra 495, tekst grecki w serwisie Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας; znaczenie konstrukcji potwierdza LSJ.
(2.1-5) πρό + ; jako przyimek rządzi dopełniaczem.
(2.1) πρὸ ἄστεος → przed miastem • πρὸ θυρῶν → przed drzwiami (2.2) πρὸ γάμοιο → przed ślubem • πρὸ τοῦ θανάτου → przed śmiercią • πρὸ δείπνου → przed posiłkiem (2.3) μάχεσθαι πρό τινος → walczyć za kogoś, w obronie kogoś (2.4) πρὸ πάντων → przede wszystkim, przed wszystkimi • πρὸ πολλοῦ ποιεῖσθαι → wysoko cenić
προ-, πρότερος, πρῶτος, πρόσω, πρόσθεν, πρόλογος, πρόγραμμα, πρόγνωσις
(2.2) πρὸ τοῦ → wcześniej, przedtem • πρὸ πολλοῦ → dawno wcześniej (2.4) πρὸ πάντων → przede wszystkim
z pragr. *pró, z praindoeuropejskiego *pró „naprzód, z przodu, przed”Eugen Hill, Daniel Kölligan, „Evidence for preverbs as ditropic clitics in dialectal Indo-European”, s. 2 — zestawienie pie. *pró, gr. πρό, łac. prō i sanskr. prá. Łacińskie prō i sanskryckie prá są wyrazami pokrewnymi, odziedziczonymi ze wspólnego źródła praindoeuropejskiego; nie są zapożyczeniami z greki. W nowogreckim wyraz jest kontynuowany jako προ, używane głównie w stylu formalnym, oraz jako człon προ- / πρό- w wyrazach złożonych.Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας, hasła „προ” i „προ-”, Akademia Ateńska. Z greckich wyrazów zawierających człon προ- wywodzą się ostatecznie liczne wyrazy europejskie, m.in. polskie prolog od πρόλογος, program od πρόγραμμα i prognoza od πρόγνωσις. Poszczególne języki mogły przejmować te wyrazy za pośrednictwem łaciny lub innych języków; nie oznacza to zapożyczenia samego przyimka πρό jako samodzielnego wyrazu.Merriam-Webster Dictionary, hasło „prologue”, od gr. prologos.Merriam-Webster Dictionary, hasło „program”, od gr. programma.Merriam-Webster Dictionary, hasło „prognosis”, od gr. prognōsis.
W formie hasłowej wyraz zapisuje się πρό z akcentem ostrym. W zwykłym tekście, gdy bezpośrednio po nim następuje inny wyraz, akcent ostry zazwyczaj zmienia się w ciężki: np. πρὸ τοῦ θανάτου. Przed enklityką akcent ostry może pozostać, np. πρό τ’ ἐόντα.D.B. Monro, A Grammar of the Homeric Dialect, § 180 „Accentuation of Prepositions”, Dickinson College Commentaries. Przysłówkowe użycie πρό jest charakterystyczne przede wszystkim dla języka Homera; w późniejszej grece wyraz występuje głównie jako przyimek z dopełniaczem oraz jako człon złożeń. W zwykłym użyciu przyimkowym πρό łączy się prozodycznie z następującą grupą imienną i nie musi mieć samodzielnego akcentu wyrazowego; formy IPA podane wyżej dotyczą wymowy izolowanej. Homerowe πρὸ φόβοιο LSJ objaśnia jako „ze strachu”, natomiast Monro dopuszcza przestrzenną interpretację „naprzód w ucieczce”. Przykład jest więc semantycznie niejednoznaczny. Nie należy mylić πρό „przed, wcześniej; naprzód” z πρός „do, ku, wobec”. Podane w polu „wymowa” formy są rekonstrukcjami wybranych etapów historii języka; segmenty [p], [r] i [o] pozostały zasadniczo stabilne, natomiast akcent tonalny został z czasem zastąiony dynamicznym.