ἵστημι ()
hístēmi
czasownik (1.1) w użyciu przechodnim: stawiać, ustawiać, umieszczać, wznosić; także zatrzymywać, powstrzymywaćHenry George Liddell, Robert Scott, Henry Stuart Jones, A Greek-English Lexicon, wyd. 9, hasło „ἵστημι”, Oxford: Clarendon Press 1940, Scaife ATLASChristopher Francese, Greek Core Vocabulary, hasło „ἵστημι”, Dickinson College Commentaries (1.2) ustanawiać, zaprowadzać; także wywoływać, wzniecać (1.3) ważyć, odważać; wypłacać, uiszczać (1.4) w użyciu nieprzechodnim: stanąć, stać, znajdować się, zajmować miejsce, pozostawać, trwać (1.5) zatrzymywać się, stawać, ustawać (1.6) wstawać, powstawać, wznosić się, pojawiać się; o okresie czasu: zaczynać się
(1.1-6) czasownik nieregularny, atematyczny na -μι, o temacie στη-/στα-; w systemie czasu teraźniejszego temat jest reduplikowany i występuje jako ἱστη-/ἱστα-.Thomas Dwight Goodell, A School Grammar of Attic Greek, §§ 361–365, red. Meagan Ayer i in., Dickinson College Commentaries, 2018Wilfred E. Major, Michael Laughy, Ancient Greek for Everyone, § 6.4 „ἵστημι”, Dickinson College Commentaries Podstawowe systemy fleksyjne: {| class="wikitable" ! !! użycie przechodnie, strona czynna !! użycie medialne !! użycie nieprzechodnie !! strona bierna |- ! czas teraźniejszy | ἵστημι || ἵσταμαι || ἵσταμαι || ἵσταμαι |- ! czas przyszły | στήσω || στήσομαι || στήσομαι || σταθήσομαι |- ! aoryst | ἔστησα || ἐστησάμην || ἔστην || ἐστάθην |- ! perfectum | — || — || ἕστηκα || ἕσταμαι |- ! plusquamperfectum | — || — || εἱστήκη || — |- ! futurum exactum | — || — || ἑστήξω || — |} Czas teraźniejszy i czas przeszły niedokonany, strona czynna: {| class="wikitable" ! liczba !! osoba !! czas teraźniejszy, tryb oznajmujący !! czas przeszły niedokonany, tryb oznajmujący !! tryb łączący !! optativus !! tryb rozkazujący |- ! rowspan="3" | pojedyncza | 1. || ἵστημι || ἵστην || ἱστῶ || ἱσταίην || — |- | 2. || ἵστης || ἵστης || ἱστῇς || ἱσταίης || ἵστη |- | 3. || ἵστησι(ν) || ἵστη || ἱστῇ || ἱσταίη || ἱστάτω |- ! rowspan="3" | mnoga | 1. || ἵσταμεν || ἵσταμεν || ἱστῶμεν || ἱσταῖμεν / ἱσταίημεν || — |- | 2. || ἵστατε || ἵστατε || ἱστῆτε || ἱσταῖτε / ἱσταίητε || ἵστατε |- | 3. || ἱστᾶσι(ν) || ἵστασαν || ἱστῶσι(ν) || ἱσταῖεν / ἱσταίησαν || ἱστάντων |- ! rowspan="2" | podwójna | 2. || ἵστατον || ἵστατον || ἱστῆτον || ἱσταῖτον / ἱσταίητον || ἵστατον |- | 3. || ἵστατον || ἱστάτην || ἱστῆτον || ἱσταίτην / ἱσταίητην || ἱστάτων |} bezokolicznik: ἱστάναι; imiesłów: ἱστάς, ἱστᾶσα, ἱστάν Czas teraźniejszy i czas przeszły niedokonany, strona medialna: {| class="wikitable" ! liczba !! osoba !! czas teraźniejszy, tryb oznajmujący !! czas przeszły niedokonany, tryb oznajmujący !! tryb łączący !! optativus !! tryb rozkazujący |- ! rowspan="3" | pojedyncza | 1. || ἵσταμαι || ἱστάμην || ἱστῶμαι || ἱσταίμην || — |- | 2. || ἵστασαι || ἵστασο || ἱστῇ || ἱσταῖο || ἵστασο |- | 3. || ἵσταται || ἵστατο || ἱστῆται || ἱσταῖτο || ἱστάσθω |- ! rowspan="3" | mnoga | 1. || ἱστάμεθα || ἱστάμεθα || ἱστώμεθα || ἱσταίμεθα || — |- | 2. || ἵστασθε || ἵστασθε || ἱστῆσθε || ἱσταῖσθε || ἵστασθε |- | 3. || ἵστανται || ἵσταντο || ἱστῶνται || ἱσταῖντο || ἱστάσθων |- ! rowspan="2" | podwójna | 2. || ἵστασθον || ἵστασθον || ἱστῆσθον || ἱσταῖσθον || ἵστασθον |- | 3. || ἵστασθον || ἱστάσθην || ἱστῆσθον || ἱσταίσθην || ἱστάσθων |} bezokolicznik: ἵστασθαι; imiesłów: ἱστάμενος, ἱσταμένη, ἱστάμενον Aoryst rdzeniowy ἔστην, nieprzechodni:Thomas Dwight Goodell, A School Grammar of Attic Greek, §§ 366–369, red. Meagan Ayer i in., Dickinson College Commentaries, 2018Wilfred E. Major, Michael Laughy, Ancient Greek for Everyone, §§ 29.6–29.8 „ἵστημι, Verbs with Both First and Second Aorist Forms”, Dickinson College Commentaries {| class="wikitable" ! liczba !! osoba !! tryb oznajmujący !! tryb łączący !! optativus !! tryb rozkazujący |- ! rowspan="3" | pojedyncza | 1. || ἔστην || στῶ || σταίην || — |- | 2. || ἔστης || στῇς || σταίης || στῆθι |- | 3. || ἔστη || στῇ || σταίη || στήτω |- ! rowspan="3" | mnoga | 1. || ἔστημεν || στῶμεν || σταῖμεν / σταίημεν || — |- | 2. || ἔστητε || στῆτε || σταῖτε / σταίητε || στῆτε |- | 3. || ἔστησαν || στῶσι(ν) || σταῖεν / σταίησαν || στάντων |- ! rowspan="2" | podwójna | 2. || ἔστητον || στῆτον || σταῖτον / σταίητον || στῆτον |- | 3. || ἐστήτην || στῆτον || σταίτην / σταίητην || στήτων |} bezokolicznik: στῆναι; imiesłów: στάς, στᾶσα, στάν Przechodni aoryst sigmatyczny ma formę podstawową ἔστησα; jego medium to ἐστησάμην, natomiast aoryst bierny to ἐστάθην. Perfectum czynne ma zasadniczo znaczenie statyczne „stać”. Obok form z -κ-, m.in. ἕστηκα, ἕστηκας, ἕστηκε(ν), występują również starsze formy rdzenne, szczególnie w dualis i pluralis: ἕστατον, ἕσταμεν, ἕστατε, ἑστᾶσι(ν); bezokolicznik ἑστάναι; imiesłów ἑστώς, ἑστῶσα, ἑστός.Thomas Dwight Goodell, A School Grammar of Attic Greek, § 370, red. Meagan Ayer i in., Dickinson College Commentaries, 2018
(1.1) ἔγχος μέν ῥʼ ἔστησε φέρων πρὸς κίονα μακρὴν. → włócznię zaś, niosąc, postawił przy wysokiej kolumnie.Homer, Odyssea 1,127, grecki tekst Murraya, Scaife ATLAS, Perseus Digital Library (1.1) πεζοὺς δʼ ἐξόπιθε στῆσεν πολέας τε καὶ ἐσθλοὺς. → pieszych zaś z tyłu ustawił, licznych i dzielnych.Homer, Ilias 4,298, grecki tekst Munro i Allena, Scaife ATLAS, Perseus Digital Library (1.1) λαὸν δὲ στῆσον παρʼ ἐρινεόν. → lud zaś zatrzymaj przy dzikim figowcu.Homer, Ilias 6,433, grecki tekst Munro i Allena, Scaife ATLAS, Perseus Digital Library (1.2) καὶ στήσω τὴν διαθήκην μου πρὸς σέ. → I ustanowię moje przymierze z tobą.Alfred Rahlfs, Robert Hanhart (red.), Septuaginta, wyd. 2 poprawione, Rdz 6,18, Deutsche Bibelgesellschaft, Stuttgart 2006 (1.2) καὶ στήσω τὴν διαθήκην μου πρὸς ὑμᾶς. → I ustanowię moje przymierze z wami.Alfred Rahlfs, Robert Hanhart (red.), Septuaginta, wyd. 2 poprawione, Rdz 9,11, Deutsche Bibelgesellschaft, Stuttgart 2006 (1.2) ἔριν στήσαντες ἐν ὑμῖν. → spór wznieciwszy między wami.Homer, Odyssea 19,11, grecki tekst Murraya, Scaife ATLAS, Perseus Digital Library (1.3) χρυσοῦ δὲ στήσας Ὀδυσεὺς δέκα πάντα τάλαντα. → złota zaś odważywszy Odyseusz dziesięć całych talentów.Homer, Ilias 19,247, grecki tekst Munro i Allena, Scaife ATLAS, Perseus Digital Library (1.3) καὶ ἔστησαν τὸν μισθόν μου. → I odważyli moją zapłatę.Alfred Rahlfs, Robert Hanhart (red.), Septuaginta, wyd. 2 poprawione, Za 11,12, Deutsche Bibelgesellschaft, Stuttgart 2006 (1.3) οἱ δὲ ἔστησαν αὐτῷ τριάκοντα ἀργύρια. → oni zaś wypłacili mu trzydzieści srebrników.Barbara Aland, Kurt Aland, Johannes Karavidopoulos, Carlo M. Martini, Bruce M. Metzger (red.), Novum Testamentum Graece, wyd. 28, Mt 26,15, Deutsche Bibelgesellschaft, Stuttgart 2012 (1.4) μέσος ὑμῶν ἕστηκεν ὃν ὑμεῖς οὐ οἴδατε. → pośród was stoi ten, którego wy nie znacie.Barbara Aland, Kurt Aland, Johannes Karavidopoulos, Carlo M. Martini, Bruce M. Metzger (red.), Novum Testamentum Graece, wyd. 28, J 1,26, Deutsche Bibelgesellschaft, Stuttgart 2012 (1.4) Τῇ ἐπαύριον πάλιν εἱστήκει ὁ Ἰωάννης. → Następnego dnia znowu stał Jan.Barbara Aland, Kurt Aland, Johannes Karavidopoulos, Carlo M. Martini, Bruce M. Metzger (red.), Novum Testamentum Graece, wyd. 28, J 1,35, Deutsche Bibelgesellschaft, Stuttgart 2012 (1.4) τί ὧδε ἑστήκατε ὅλην τὴν ἡμέραν ἀργοί; → dlaczego tu stoicie cały dzień bezczynni?Barbara Aland, Kurt Aland, Johannes Karavidopoulos, Carlo M. Martini, Bruce M. Metzger (red.), Novum Testamentum Graece, wyd. 28, Mt 20,6, Deutsche Bibelgesellschaft, Stuttgart 2012 (1.5) Θαρσεῖτε· στῆτε καὶ ὁρᾶτε. → Miejcie odwagę; zatrzymajcie się i patrzcie.Alfred Rahlfs, Robert Hanhart (red.), Septuaginta, wyd. 2 poprawione, Wj 14,13, Deutsche Bibelgesellschaft, Stuttgart 2006 (1.5) καὶ ἐκέλευσεν στῆναι τὸ ἅρμα. → I nakazał rydwanowi zatrzymać się.Barbara Aland, Kurt Aland, Johannes Karavidopoulos, Carlo M. Martini, Bruce M. Metzger (red.), Novum Testamentum Graece, wyd. 28, Dz 8,38, Deutsche Bibelgesellschaft, Stuttgart 2012 (1.5) Στήτω ὁ ἥλιος κατὰ Γαβαων. → niech słońce zatrzyma się nad Gibeonem.Alfred Rahlfs, Robert Hanhart (red.), Septuaginta, wyd. 2 poprawione, Joz 10,12, Deutsche Bibelgesellschaft, Stuttgart 2006 (1.6) δεινὸν δʼ ἀμφʼ Ἀχιλῆα κυκώμενον ἵστατο κῦμα. → Straszna zaś wokół Achillesa wzburzona wznosiła się fala.Homer, Ilias 21,240, grecki tekst Munro i Allena, Scaife ATLAS, Perseus Digital Library (1.6) Ἕσπερος, ὃς κάλλιστος ἐν οὐρανῷ ἵσταται ἀστήρ. → Hesperos, który jako najpiękniejsza gwiazda pojawia się na niebie.Homer, Ilias 22,318, grecki tekst Munro i Allena, Scaife ATLAS, Perseus Digital Library (1.6) ἔαρος νέον ἱσταμένοιο. → gdy wiosna dopiero zaczynała się.Homer, Odyssea 19,519, grecki tekst Murraya, Scaife ATLAS, Perseus Digital Library
(1.1-3) ἵστημι + biernik → stawiać / ustawiać / zatrzymywać / ustanawiać / ważyć kogoś lub coś (1.4-6) ἵσταμαι / ἔστην → stanąć, stać, zatrzymywać się, powstawać
ἀνίστημι, ἀφίστημι, καθίστημι, παρίστημι, συνίστημι
Temat czasu teraźniejszego powstaje przez reduplikację tematu στη-: rekonstruowane σιστη- rozwinęło się w ἱστη-; w liczbie mnogiej i w bezokoliczniku czasu teraźniejszego pojawia się krótszy wariant ἱστα-. Szczególnie ważne jest rozróżnienie dwóch aorystów: ἔστησα → postawić, spowodować, że ktoś stanął; ἔστην → stanąć. Pierwszy jest zasadniczo przechodni i kauzatywny, drugi nieprzechodni. Perfectum ἕστηκα ma znaczenie statyczne → stać, dlatego nie odpowiada mechanicznie polskiemu czasowi przeszłemu.